Օրիորդ Մարի

ՄՈՒՇԵՂ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ
Գարուն, թիվ 4, 1967թ

– Ինչպե՞ս դիմեմ Ձեզ:

Ես քիչ եմ հաշվի առնում՝ ում ինչպես դիմել: Թե տարեց կին է՝ «մայրիկ» եմ ասում, «մորաքույր» եմ ասում, «հորաքույր» եմ ասում, ինչպես լեզվիս եկավ: Գիտեմ (ինքն էլ գիտի), որ դրանով նա իմ մայրը չի դառնա (մայրս միակն է), իմ հորաքույրը չի դառնա (ես հորաքույր չունեմ), իմ մորաքույրը չի դառնա (մորաքույր էլ չունեմ): Ուրեմն այստեղ, այս «դիմումների» մեջ, մի սուտ բան էլ կա: Բայց այս մեկն ուրիշ է: Դեռ գետնին չհասած փաթիլի նման ճերմակ, դեռ գետնին չհասած փաթիլի նման անարատ այս կնոջը այդ անմեղ ստից էլ բաժին չպետք է հանել:

– Ինչպես կուզեք,– ասում է, շուրթերից կախ է ընկնում կոտրված ժպիտը… Ծեծկված բան ասի, այդ ժպիտը նրանն է, այս երկրի վրա ուրիշ ոչ մեկինը չէ, նրա սեփականն է:

– Ծանոթներս ամենքն ալ ինձի «Օրիորդ Մարի» կըսեն:

Ճերմակ ու թափառիկ մի ամպաքուլա եկել, նստել է Մարիի գլխին: Թողներ գնար: Չէ, էլ չի գնա:

Աննյութեդեն մի ձեռք նրա գունատ դեմքին շաղ է տվել մի բուռ պղպջակ՝ մարմնագույն, մարմնեդեն: Պղպջակները մա՜նր-մանր շարվել են, կիտվել, քարացել, դարձել նրա դեմքը: Բուռ պղպջակներից աչքերի մեջ էլ են լցվել: Այնտեղ դրանք մարմրող են, ինչպես փշրված ջրի երեսին, մշուշոտ են, ինչպես փշրված ջրի երեսին: Աչքերի կնճիռներն էլ հենց դրանք են, որ կան:

Եվ 74 տարեկան ժամանակը խճճված թելի պես շուլալվել է Մարիի ոտքերին, ու նա հողաթափերը քստքստացնելով՝ մանր-մանր քայլում է: Ճար լիներ՝ հաներ հողաթափերը, չստերի փոխարեն բարակ ու բարձր կրունկներով կոշիկներ հագներ, դուրս ելներ՝ կիրք ու խանդի նոտաներ շաղ տար մայթերին.

Մարի Աքօղլյանը 1925 թվականին, Բեյրութ

Մարի Աքօղլյանը 1925 թվականին, Բեյրութ

Օրիորդ Մարի:
Ոչ մեկի աղջիկը չէ:
Ոչ մեկի քույրը չէ:
Ո’չ մեկի հորաքույրը չէ:
Ո’չ մեկի մորաքույրը չէ:

– Ո՞վ ունես աշխարհում, օրիորդ Մարի:

– . . . . . . . . . . . . . . . .

Ամեն օր, երբ թափանցիկ կոպերով մթնշաղը մեռնող օրվա թախիծով է ծրարում աշխարհը և այն մայթը, որի վրա Մարիի միակ պատուհանն է բացվում, և չորս քայլ լայնություն, մի այդքան էլ երկարություն ունեցող այն սենյակը, ուր նա է ապրում, օրվա այդ ժամին օրիորդ Մարին անէանում է այդ համրության մեջ, դառնում աշխարհի թախիծ-մթնշաղը: Հետո, օրվա այդ ժամին, լռությունը սողում է նրա հոգու մեջ, հետն էլ՝ անորոշ մի ահ: Իրեն դուրս է գցում: Հա, հա, իր պատուհանը տակով անող մայթով բարձրանում է, թակում մի փրկարար դուռ… «Նազիկ, աղվորս, տո՞ւնն ես»: Բարի կին է Նազիկը, ամուսինն էլ, երեխաներն էլ: Բոլորն էլ նրան «օրիորդ Մարի» են ասում՝ Նազիկն էլ, Հակոբն էլ, երրորդ դասարանի Մելինեն էլ, երեքամյա Նունեն էլ: Երեխաների ճիչուծղրտոցի, Նազիկի ժպիտի հետ ահը դուրս է գալիս հոգուց, դուրս է գալիս պատուհանների բաց փեղկերից, գնում երևի մի ուրիշը գտնելու, և Մարին զարմանում է պահ առաջվա դողի համար: Ինչո՞ւ էր վախենում: Ինչի՞ց էր վախենում: Ախր, կորցնելու ի՞նչ կա: Հեգնոտ ժպտում է, բայց գիտե, որ մի գիշեր ու մի ցերեկ հետո էլի իրիկուն է լինելու, էլի մրջյուններ են խլվլալու մարմնի վրա:

Նազիկենց տնից դառնում է, հետը մի քիչ ժպիտ, մի քիչ աղմուկ բերած: Տունդարձի ճանապարհին ուրիշ բաների մասին չի մտածում, հանկարծ կկորցնի ժպիտն էլ, աղմուկն էլ:

Սուրճը դնում է սեղանին, քստքստացնելով մոտենում, սունդուկից հանում է քաթանե մի ճամպրուկ: Ճամպրուկի մեջ ալբոմն է: Անցած տարիների հուշերն են ծվարած այնտեղ՝ մաշված կողուկշտով, ծերացած ալբոմի մեջ: Մեկ է, որ գիշերը երկար չի քնում, սուրճ կխմի, կնայի լուսանկարները, բացիկներն ու նամակները, ալբոմը նորից կտեղավորի ճամպրուկում, ճամպրուկը՝ սունդուկի մեջ: Եվ նորից կբանտարկվեն արդեն ճամպրուկավորված այդ ճամփորդ հուշերը…

Ալբոմի առաջին էջում ավեր մի վանքի նկար է՝ հոր լուսանկարի փոխարեն, եղբոր լուսանկարի փոխարեն: Մկրտիչ հոր, Անիկ մոր, Օնիկ եղբոր և իր՝ դուստր Մարիի խմբովին լուսանկարի տեղակ:

Ողջ գերդաստանը միասին այդպես էլ լուսանկար չունեցավ: Հայըը շուտ մահացավ:
«Մարի, աղջիկս, ճանչցիր, աս քո հայրիկդ է: Դուն քառասունդ նոր լրացած էիր, որ… Աղոթե հայրիկիդ հոգիին համար, աղջիկս»:

Ինքը կարճ շոր ուներ հագին, ծունկի եկավ, ափերը բերեց իրար, ու վանքից սովորած աղոթքը մրմնջաց և թվաց, թե հոր մեծադիր նկարը ժպտաց իրեն:

Հայրական առաջին ու վերջին ժպիտը դա էր: Կար հոր, մարեի և Օնիկի միասին լուսանկարը: Եվ կյանքում, և բոլոր լուսանկարներում ուդը անպակաս էր Օնիկից: Եվ ինչքան էր սիրում լուսանկարվել: Համարյա ամեն շաբաթ: Միայն իրարից բաժանվելու վերջին ամսում Օնիկը չլուսանկարվեց՝ թուրք զինվորի զգեստներ ուներ հագին: Զգեստները բոլորովին չէին վայելում: Ախր, Օնիկը զինվորացու չէր. հագնում էր սրճագույն շալվար, սպիտակ, կիսաթև շապիկ, սև ակնոց էր դնում… Ակնոցը սև՞ էր, թե՞ մոխրագույն… Չէ, սև էր… Սև ակնոցը դնում էր, ուդը կախում ուսից, դուրս գալուց առաջ ասում.

«Մարի, քույրիկս, քեզի համար գալես ետքը կնվագեմ»:

Իսկ վերջին ամսում, երբ թուրք զինվորի զգեստներ ուներ հագին՝ ոչ իր համար էր նվագում, ոչ՝ ուրիշի: Մեկ-մեկ տուն էր գալիս, ուզում էր ժպտալ, չէր ստացվում (առաջ ի՜նչ անուշ էր ժպտում Օնիկը), Անիկ մարեի հետ առանձնանում էին, շշուկով խոսում: Այդ օրն էլ եկավ, մարեի հետ էլի առանձնացան: Ինչ-որ բան էր կատարվում մարեի հետ, Օնիկի հետ, աշխարհի հետ: Ինքը դա զգում էը Բրուսա քաղաքի («Է՜, Բրուսա, Բրուսա… Մեր տունը կպահե՞ս, թե՞ փոշի ըրած ես») հայ մարդկանց դեմքերից’ մռայլ էին, մտախոհ, մտամոլոր: Ի՞նչ էր կատարվում: Ինքը ինչո՞ւ չգիտեր, Օնիկն ու Անիկ մարեն ինչո՞ւ էին պահում իրենից, ախր ինքը արդեն վարժարանի վերջին դասարանցի է, ինչո՞ւ էին թաքցնում իրենից: Պռոշ էր անում: Օնիկը մոտենում էր, շոյում մազերը:

«Մարի, քույրիկս, ինչքան ուշ իմանաս, քեզի համար լավ կըլլա, դուն դասերուդ նայե»:
Օնիկը ի՜նչ քաղցր էր ասում «քույրիկս», լսած չկա, որ մի եղբայր քրոջը այդպես անուշ «քույրիկ» ասի…

Հա, Օնիկը եկավ, մոր հետ առանձնացան էլի, հետո, այդ օրը, իրեն էլ կանչեցին:

«Մարի, քույրիկս, ուրիշ երկիր պիտի երթամ, ասկյար դառնալ չեմ ուզեր: Մարեն ալ այդ կպահանջե ինձմե»:

Օնիկը համբուրեց իրեն, լաց եղավ, Անիկ մարեն էլ լաց եղավ, ինքն էլ: Օնիկը գնաց… Ե՞րբ էր, ո՞ր ամսին էր… Թիվ 14-ի ո՞ր ամսին էր… Օնիկը գնաց: Չէր իմանում, թե ուր պիտի գնար, չգիտեր, թե երբ կհանդիպեն և ուր: Կամ պիտի վերադառնար, կամ ինքն ու մարեն կգնային այնտեղ, որտեղից Օնիկը նամակ կգրեր:

Ո՛չ ետ եկավ, ո’չ նամակ գրեց: Տանը մնացին ինքն ու մայրը, մեկ էլ՝ լուսանկարները: Հայրը դիմացի պատից էր նայում, Օնիկը ամեն անկյունից: Հայրը դատարկված հայացքով էր, Օնիկը միշտ ծիծաղաչք էր, կիսաբաց շուրթերով, ուդը ձեռքին:

«Մարի, քույրիկս, քեզի համար գալես ետքը կնվազեմ»:

(«Խոստացածդ չըրիր, աղվորիկս, աղբերիկըս…»):

Օնիկի գնալուց մի քանի ամիս հետո իր մահճակալի մոտ մի լուսանկար էլ ավելացավ, վարժարանի փոքրիկ սաներն էին և ինքը՝ արդեն որպես վարժուհի: Իրեն ամենից մոտիկ կանգնածը Վանիկն էր: Ի՜նչ զրնգուն ձայն ուներ Վանիկը.

«Օրիորդ Մարի, Դավթին բերդի տեղը ցույց տա՞մ»:

Առանց իրավունք ստանալու գալիս, կանգնում էը արկղի մոտ (արկղի մեջ մանր ավազ էր լցված, ավազի վրա գծված էր Հայաստանի քարտեզը) և մատը դնում էր մի պատահական տեղ.

«Աս է»:

Նուշիկը ճչում էր.

«Չէ, ադ Աոաքելոց վանքն է»:

Տիգրանն իրենն էր ասում.

«Ասոնք բան մը չեն գիտեր, օրիորդ Մարի, Վանա լիճը ցույց կուտան ու կըսեն թե…»:

Շարունակությունը կորչում էր դասարանի աղմուկի մեջ, ինքը կարմրում, փակում էր ականջները, աչքերով խնդրում, որ սուս կենան… «Աղվոր մանչեր էին… Ամենքն ալ թիվ 15-ի գարնանը գաղթեցին»:

Գաղթեցին…

Անիկ Մարեն ու ինքը տնից դուրս եկան, տանը մնացին միայն լուսանկարները, և տունը դարձավ գոցված մի ալբոմ:

Մարի Աքօղլյանը 1967 թվականին, Երևան

Մարի Աքօղլյանը 1967 թվականին, Երևան

Եվ օրիորդ Մարիի ալբոմի առաջին էջը ավերակ վանքի նկարով է սկսվում:

Մկրտիչ հոր, Անիկ մոր, Օնիկ եղբոր լուսանկարների փոխարեն է դա: Ավազի վրա գծագրված Հայոց աշխարհի վիլայեթների, բերդերի ու վանքերի և այդ վիլայեթները, բերդերն ու վանքերը իրար հետ շփոթող «աղվոր մանչերի» լուսանկարների փոխարեն:

Այդտեղ, ալբոմի առաջին էջի վանքի փլատակների տակ է նաև աչքերի հայելում մնացած իր մարեի վերջին պատկերը: Գաղթի ճանապարհին էր. մարեի վերջին շունչն էր համբառնում, վերջին շունչն էր պոկվում լայնացած ակնախոռոչներից, որոնց մեջ միամիտ մի զարմանք կար, արցունքի չափ անզորություն, գետնից երկինքը հասնող բողոքճիչ: Աչքերում պաղատանք էլ կար, որը միայն ու միայն իրեն էր ուղղված.

«Մարի, աղջիկս, աշխարհին հետ մենակ մի մնար, Օնիկին գտիր… Մարի… որբուկս…»:

Այդտեղ, ալբոմի առաջին էջի փլատակների մեջ են նաև գաղթի առաջին տարիների ոչ մի տեղ տանող, ոչ մի տեղից ետ բերող կածանները: Ահա այս է՝ այս բեկորի տակ ծռմռված գմբեթախաչն է ու գմբեթախաչին փաթաթված չոր բաղեղը:

Հետո, օրիորդ Մարին, սուրճը կում է անում, շուռ տալիս ալբոմի առաջին էջը և իր ու ճերմակած քունքերով մարդու տխուր աչքերը էլի հանդիպում են: Գիտե, թե ինչ է գրված լուսանկարի անկյունում, բայց նորից դնում է ակնոցը, խոնարհվում:

«Օրիորդ Մարիին: Պարոն Աբգարյանեն: Թիվ 19»:

Որտե՞ղ հանդիպեցին… Արաբական բնակատեղի էր, անունն ինչպե՞ս էր… է՜… Թե առավոտ էր, չէիր իմանում արևմտոցը կտեսնե՞ս, թե իրիկուն էր’ արևգալն էր անհայտ: Բայց պարոն Աբգարյանը վարժարան էր բացել:

«Թող իրենք զիրենք ճանչնան, նոր մեռնին»,— ասում էր:

Երբ հանդիպեցին, ինքը գզգզված շորերով էր: Չթե զգեստի վրա ամեն գռւյնի կարկատաններ կային: Այդպես ու գլուխկախ կանգնեց պարոն Աբգարյանի առջև:

«Ի՞նչ կուզես, աղջիկս»:

«Վարժարանին մեջ գործ մը»:

«Ի՞նչ կրնաս ընել»:

«Ձեռագործ…»:

Պարոն Աբգարյանը հետո իմացավ իր՝ վարժուհի լինելու մասին:

«Ինձի ինչո՞ւ չըսիր, որ դուն վարժուհի եղած ես»:

«Ո՞վ կհավատար… Ասանք թափթփված…»:

«Աղջիկս,— պարոն Աբգարյանը շփեց իը հյուսքերը… Այն ժամանակ մազերը դեռ չէր կտրել… Մոռացել էր, որ մազ էլ ունի…,— դուն մինակ չես, հիմա հայերուն հագուստները ասանկ են: Վաղվնե վարժուհի կաշխատիս»:

Լա՜վ մարդ էր պարոն Աբգարյանը:

— Աստված հոգիդ լուսավորն,— շշնջում է օրիորդ Մարին և իր ու պարոն Աբգարյանի լուսանկար — հին աչքերը բաժանվում են՝ հաջորդ երեկոյան, Նազիկենց տնից վերադառնալուց հետո, էլի հանդիպելու պայմանով:

Հա՜, գաղթից հետո իր առաջին լուսանկարն է սա: Թիվ 20-ի գարնանն էր, որ լուսանկարվեց, տարոնցի Վահանն էր լուսանկարողը: Երբ ստացավ, երկա՜ր-երկար նայեց լուսանկարին, հիշեց այնտեղ՝ Բրուսայում, տանը մնացած՝ վարժարանի սան և վարժուհի եղած ժամանակների իր լուսանկարները և կարծես նոր զգաց, որ ինքը շա՜տ-շատ է փոխվել մեծացել է, հոգս ունի:

Երբ լուսանկարվեց, Բեյրութի շրջակա լեռներում էին, որբերի հետ: Ամռանը (թե՞ աշնանը) Բեյրութում տեղ եղավ որբերի համար: Գարուն էր, և իրենք լեոներում էին: Շրջում էին մոտակա բնակատեղիները, երեխաներ հավաքում: Ամենափոքրերին փողոցներում, պատերի տակ էին հանդիպում, մի քիչ մեծերին՝ արաբների հողի վրա, գործատեղերում աշխատելիս: Արաբները զլանում էին, չէին ուզում կորցնել՝ խոսքին «չէ» չասող մշակներին: Պատահում էր նաև, որ հենց ինքը՝ երեխան էր հրաժարվում որբանոցից: Արմենուհին… Ո՞ւր է Արմենուհու լուսանկարը… Սա է: Հրաժարվում էր թողնել արաբի տունը: Ինքը համոզում էր.

«Արմենահիս, դուն ինձի չե՞ս ճանչնար, մենք հայրենակիցներ ենք, դուն Բրուսայեն չե՞ս, Աբրահամին աղջիկը չե՞ս, ես կհիշեմ քեզի»:

«Հա, ես Բրուսայեն եմ, Աբրահամին աղջիկն եմ, դուն ալ օրիորդ Մարին ես, բայց չեմ գար»: «Արմենուհի, քեզի իմ խումբին մեջ կընդունիմ, քեզի լավ շորեր կուտամ»:

«Չէ՜, ըսի, չեմ ուզեր, մեզի նորեն կկոտորեն, ես արաբին տունը կմնամ»,— ու լաց եղավ: Ինքն էլ լաց եղավ, Գևորգն էլ: Հետո Գևորգը մոտեցավ, քաշեց Արմենուհու թևից:

«Գնանք, քեզի կըսեմ, այլևս չեն կոտորեր, ես քեզի տերություն կընեմ»:

Արմենուհին սրբեց աչքերը և լուրջ դիմեց Գևորգին.

«Դուն կառնե՞ս ինձի»

«Կառնե՛մ»,— ասաց Գևորգը ու փղձկաց:

Լա՜վ տղա էր Գևորգը: Ո՞ւր է լուսանկարը… Ահա…

Շա՜տ լավ տղա էր Գևորգը: Սարգիսի, Հրայրի, Մեսրոպի հետ Ամերիկայից եկել, աղջիկներ էր հավաքում: Որին որբանոց էր բերում, որին ուղարկում Ամերիկա: Հետը բերած ոսկիները արաբներին տվեց, գնեց որբուհիներ: Շա՜տ լավ տղա էր Գևորգը: Արմենուհու հետ ամուսնացավ, գնացին Ամերիկա:

Շա՜տ, շատ լավ տղա էր…

Եվ անցած, գնացած դուրեկան մի թախիծ նվում է օրիորդ Մարիի կրծքի տակ. նա կամաց շրջում է ալբոմի՝ Գևորգի ու Արմենուհու լուսանկարով էջը և դողհար մատներով ծրարում հազվ-հազ նվացող այդ դուրեկան թախիծը:

Հա՜, Ավետիսն ու Նարդուհին… Քույր ու եղբայր դարձան:

«Օրիորդ Մարի, Ավետիսը իմ եղբորը նման է, անոր անունն ալ Ավետիս էր, կուզենք քույր ու եղբայր դառնալ»:

«Աղեկ կըլլա, Նարդուհիս»:

«Օրիորդ Մարի, կուզենք, որ դուն մեզի արնավկա գաս»:

Գնացին վանք: Կտրեց Նարդուհու մատը, ապա Ավետիսի մատը: Արնոտված մատները կպցրեց իրար: Ավետիսն ու Նարդուհին համբուրվեցին, հետո ինքը համբուրեց երկուսին էլ ու թևերի տակ առած՝ վանքից դուրս եկան:

Այս մեկը Զարուհին է, Ամերիկա հարս գնաց: Անդրանիկը Բեյրութում ապրող իր ազգականին նամակ էր գրել. «Աղվոր որբուհի մը ինձի կին ղրկե»: Անդրանիկի ազգականը եկավ իր մոտ: Բայց դա իր գործը չէր: Անդրանիկի ազգականը գնաց որբանոցի տնօրենի մոտ, հետո ընտրեց Զարուհուն, տարավ տուն, մի ամիս աչքի տակ պահեց և ուղարկեց Անդրանիկին:

Սա Հայկանուշն է: Ամերիկա հարս գնաց:
Սա՝ Երվանդուհին: Ամերիկա հարս գնաց:
Սա՝ Կորյունն է: Փարիզ գնաց:
Սա՝ Կարապետը: Ռումինիա գնաց:
Սա Եղիսաբեթն է: Ֆրանսիա գնաց:
Սա՝ Լեռնուհին… «Հոգիդ լուսավորվի, Լեռնուհիս»:
Սա Լևոնուհին է: Ամերիկա գնաց:
Անին է: Ամերիկա գնաց:
Հայկը՝ Հալեպ գնաց:
Մովսեսն ու Տոնիկը՝ Ռումինիա:
Սա Մարիամիկն է: Մնաց Բեյրութում:
Սա՝ Փառանձեմը: Ֆրանսիա հարս գնաց:
… Ամերիկա հարս գնաց:
… Կալիֆորնիա հարս գնաց:
… Կիպրոս հարս գնաց:
… Հունաստան հարս գնաց:
… Չիլի հարս գնաց:

Ամեն մեկը մի լուսանկար-հիշատակ իրեն թողեց՝ «Օրիորդ Մարիին», մեկը՝ որբանոցին ու գնաց:

Եվ օրիորդ Մարիի ալբոմում աշխարհի ճամփաները իրենց որբ ու որբուհի ճամփորդներով խճճվում են: Նա սուրճի վերջին կումն է անում, հին սովորությամբ նայում բաժակը և, ինքն էլ չի հասկանում թե ինչու, երբեմն՝ բաժակի տակ նստած սուրճի մրուրը դարձնում է որբանոց, իսկ բաժակի պատերին խճճված հետքերը՝ այն ճամփաները, որոնցով որբերն ու որբուհիները գնացին: Եթե հետքերից մեկը չի կտրվում, չի փակվում, եթե հասնում է բաժակի շրթին՝ բախտավոր է, օրիորդ Մարին դա համարում է Արմենուհու ճանապարհը ու մշուշ-հայացքի հետ անցած-գնացած դուրեկան թախծի պատառներն է թափում՝ իր սուրճի գավաթի պատին, Արմենուհու համար, Գևորգի բացած բախտավո՜ր, բախտավոր ճանապարհի վրա:

Սրանք Դաբեյան քույրերն են: Չիլի գնացին: Լուսանկարի հետևում ինչքան տեղ կա՝ գրել են: Ինչպես են սկսե՞լ… Իսկ ի՞նչ պետք է ամեն անգամ կարդալ… Բայց լավ են սկսել, ջերմ են գրել, կարելի է մեկ էլ կարդալ:

«Նազելաշուք օրիորդ Մարի Աքօղլյանին…»— ո՞վ գրած կլինի, Մարիա՞մը, թե՞ Անթառամը, երկուսի ձեռագիրն էլ մեկ էր: Ո՞վ էր իրեն ավելի շատ սիրում: Երկուսն էլ շատ էին սիրում: Եվ հետո… և հետո ինքն էլ, ախր, նազելաշուք էր, այդպես պիտի գրեին: Եվ Աքօղլյան պիտի գրեին, իր ազգանունը դա էր, ոչ թե հիմիկվանը՝ Քապտանյան: Այդ ազգանունը նավի մեջ կպցրեցին: Թիվ 25-ին, Բեյրութից երբ Ֆրանսիա էր գնում, երբ նավ էր նստած արդեն, անձնագիր տվեցին:

Անձնագրում Աքօղլյանի փոխարեն Քապտւսնյան էր գրված: Ո՞վ էր փոխել ազգանունը, ինչո՞ւ էր փոխել: Ինքը բողոքեց, լսող չեղավ: Ու մինչև հիմա՝ Քապտանյան: Իզուր չի ճշտում, կարելի է դատարան տալ… Ասենք… Ասենք ինչի՞ է պետք, ուրիշ է, թե ազգանունը շարունակող լիներ…

— Նազելաշուք օրիորդ Մարի Աքօղլյանին— սիրելի և անկեղծ քույրիկնիս, ներկան, որ մեզի համար անցյալ պիտի ըլլա, շատ գեղեցիկ պահեր ապրեցուցիք մեր որբացած հոգիները: Եվ Տեր քաղցրահամբույր բնավորությամբը մեկտի կնետեք օրվան տխուր խորհուրդները: Այս առթիվ Ձեր անկեղծ սրտեն բաժնվիլը շատ ծանր կթվի մեզի, ու չենք կրնար նույնությամբ պատկերացնել Ձեր հանդեպ ունեցած զգացումնիս: Սակայն վստահ եղեք, որ Ձեր անուշ հիշատակները հավետ վառ պիտի պահենք մեր մեջ: Իսկ դուք ալ մեր նկարին վրա նայելով, անշուշտ, Ձեր հիշողության մեջ անթառամ կըլլանք:

Անթառամ, Մարիամ Դաբեյաններ: 18 նոյեմբեր—թիվ 24: Պեյրութ»:

Ինքը Անթառամին ու Մարիամին խնդրեց, որ հետաքրքրվեն, եթե Չիլիում լինի՝ Օնիկի մասին լուր տան:

Որբանոցին հրաժեշտ տվող ամեն մեկին էլ խնդրում էր:

Ոչ մեկը լուր չուղարկեց:

Ամեն գնացողի հետ որբանոցը դատարկվում էր, ամեն լռողի հետ՝ մեծանում էր իր որբությունը: Ամեն գնացող՝ լուսանկարի հետ բաժին որբությունն էլ էր թողնում իրեն ու գնում:

Արդեն շա՜տ էր որբ: Շա՜տ, շատ: Ախր, որբությունն էլ իր տարիքն ունի: Ինչ որ ժամանակ դուրս են գալիս որբությունից: Եվ այդպես է: Եվ այդպես էր լինում:
Աղջիկները հարս էին գնում, որբանոցն ու որբությունը թողնելով իրեն:

Տղաները բախտ որոնելու էին գնում, որբանոցն ու որբությունը թողնելով իրեն…

Արդեն շա՜տ էր որբ: Շա՜տ, շատ: Արդեն ամեն օր էր հիշում մարեի վերջին խոսքերը.
«Մարի, աղջիկս, այս աշխարհին հետ մինակ մի մնար, Օնիկին գտիր… Մարի… որբուկս»:

Մարեի վերջին բառը այդպես էլ պոկ չեկավ իրենից, շուլալվեց, մնաց: Գուցե մարեն գիտե՞ր, որ այդպես կլինի: Վերջին շնչում գուցե մայրերը իմաստո՞ւն են դառնում: Գուցե: Ինքը ի՞նչ իմանա: Ինքը չի իմանալու…

Որբանոցի տնօրեն Ամադյանը հասկացավ իրեն: Պարոն Ամադյանը բարի էր ու զգայուն: Հիմա էլ է այդպես, վերջին անգամ ե՞րբ էր, մի ամիս կլինի՞, որ հանդիպեցին:

– Բարև, օրիորդ Մարի, ինչպե՞ս ես:
– Շնորհակալ եմ, պարոն Ամադյան, աստված քեզի բարին տա:

– Օրիորդ Մարի, դու էդ «պարոնը» ե՞րբ պետք է նետես, ինձ բժիշկ Ամադյան ասա, անունս տուր:

– Ինձի համար դուն որբանոցի տնօրեն պարոն Ամադյանը մնացած ես:

– Հա… Դժբախտաբար դու ճիշտ ես, օրիորդ Մարի, ափսոս, որ ճիշտ ես…

Նույն զգայուն մարդն է մնացել պարոն Ամադյանը, այն ժամանակ էլ շուտ հասկացավ իրեն: Չնայած թիվ 25-ին էլ որբանոցում վարժուհի աշխատելու մասին պայմանագիր ուներ, բայց նա դեմ չկանգնեց որբանոցը թողնելու իր որոշմանը, դեռ պարգև էլ տվեց, ճանապարհեց: Բաժանվեցին և հանդիպեցին մեկ էլ 22 տարի հետո, Երևանում: Հանդիպեցին, հարցական նայեցին իրար:

«Օրիորդ Մարի՞…»:

«Այո’, պարոն Ամադյան… Օրիորդ Մարի…»: Ինչո՞ւ Ամադյանի նկարը իր ալբոմում չկա, մեկ էլ որ հանդիպեց, կուզի: Կտեղավորի, ա՜յ, այստեղ: Չէ, մի քիչ առաջ կտեղավորի, այստեղ…

Այստեղ արդեն Բեյրութը չէ, Փարիզի լուսանկարներն են:

Փարիզի իր առաջին լուսանկարը սա է: Շալվար կարողների պարոն Փարմանթիեի կազմակերպած դասընթացի առաջին օրն էր: Խմբում բացի իրենից ուրիշ հայ չկար, բոլորը ֆրանսիացիներ էին: Վեց ամիս պետք է սովորեին, ստանային շալվար կարողի վկայագիր ու իրավունք: Բայց երեք ամիս հետո պարոն Փարմանթիեն իրեն գործատեղ տարավ: Նա միշտ գոհ էր մնում իր արած գործից: Միայն մի անգամ դժգոհեց: Դա 47-ին, հայրենիք գալու օրերին էր: Պատվերը ուշացել էր: Պարոն Փարմանթիեն կանչեց:

«Շալվարը ինչո՞ւ ժամանկին չեք հասցրել»:

Ինքը լռեց:

«Ես Ջեզ կազատեմ աշխատանքից, զգուշացեք»:

«Պարոն Փարմանթիե, ես հայրենիք պիտի երթամ, գործերս կկարգավորեմ»:

«Հայրենի՞ք… Ի՞նչ ունեք այնտեղ, օրիորդ Մարի, մնացեք»:

«Հոս բնա՜վ բան մը չունիմ»:

«Ես Ձեր վարձատրությունը կավելացնեմ»:

«Շնորհակալ եմ, պարոն Փարմանթիե, պիտի երթամ»:

Լավ մարդ էր պարոն Փարմանթիեն, անշուշտ, հիմա չկա: Այն ժամանակ ծեր էր արդեն… Աստված հոգին լուսավորի:

Սա Հերմինեն է: Ախ, Հերմինե՜, Հերմինե… Ինչո՞ւ հանդիպեցին: Չհանդիպեին, ինքը կյանքին հրաժեշտ կտար, հույսով, որ աշխարհում ինչ-որ տեղ Օնիկը ապրում է, կա, պարզապես չգտան, չհանդիպեցին իրար, կամ թե՝ Օնիկի ժառանգները կան: Իզուր ծանոթացան, ճանաչեցին իրար՝ ինքն ու Հերմինեն:

Սուրբ ծննդյան օրն էր: Հերմինեն եկավ, թե՝ «Մարի, մենակ ի՞նչ պիտի ընես, մեզի երթանք»:

Գնացին: Հերմինեի քեռու որդին Բուլղարիայից հյուր էր եկել: Հանկարծ հարց տվեց:

«Դուն եղբայր ունի՞ս»:

«Կորսնցուցած եմ, կփնտրեմ»;

Եվ հուզմունքից շունչը կտրվեց, ախր, ինքն ու Օնիկը շա՜տ-շատ նման են, գուցե սա տեսել է, ծանոթ է, գիտե, թե որտեղ է… Հիմա, հիմա անունը կտա, կասի այսինչ տեղն է ապրում, կասի՝ ամուսնացել է, երեխաներ ունի, կասի… Օնիկն էլ քեզ էր փնտրում:

«Ան ուդ կնվագե՞ր»:

«Այո, կնվագե,— ճչաց,— անունը Օնիկ է,— ոտքի կանգնեց,— տեսա՞ծ ես, կճանչնա՞ս, ըսե, շուտ ըսե»:

Արդեն համոզված էր, որ ճանաչում է: Բայց Հարությունը հայացքը փախցրեց, կամեցավ հետքկորույս անել… Ուշ էր…

Հերմինեի հայրը երեք օր պահեց իրեն: Հետո, երբ դուրս եկավ՝ աշխարհը, Փարիզը, փողոցները շատ էին փոխվել: Մարդիկ շատ տարօրինակ էին: Մղձավանջային հայացքով նայում էր փողոցի անցորդներին, փորձում պատկերացնել իր դեմքը, չէր կարողանում, ձայներ էին ընկնում ականջը, և ինքը ուզում էր շուրթ շարժել, լսել իր ձայնը, իսկ շուրթերը չէին բացվում: Քայլում էր ու զարմանում, որ աշխարհում քայլել կա…

Հերմինե՜, Հերմինե… Ինչո՞ւ հանդիպեցին… Գուցե և լավ էր, որ հանդիպեցին, չհանդիպեին՝ Օնիկի նկարն էլ չէր ունենա: Հարությունը վերադարձավ Բուլղարիա, ուղարկեց Օնիկի միակ լուսանկարը: Ահա: Այս էլ չէր ունենա: Կարգին նման էլ չէ: Օնիկի աչքերը այսպես տխուր չէին, Օնիկի մազերը այսպես նոսր չէին, Օնիկի դեմքին կնճիռ չկար, Օնիկը կուչ եկած չէր…

Այստեղ օրիորդ Մարին ձեռքը մեկնում է սուրճի գավաթին: Մոռացել է, որ գավաթում
միայն սուրճի մրուրն է՝ կեսգիշերի պես սեև ու ճաքճքված:

Առանց նայելու գիտի, որ Օնիկից հետո, հաջորդ էջում, Ժան Մենդելյանի լուսանկարն է, կողքին՝ Վարդան Չեփեջյանն է, կողքին՝ Սարգիս Չորեքչյանը: Գիտե, բայց էլի նայում է:

Ժանը որբանոցի Հովհաննեսն է, Ֆրանսիա ուսումը շարունակելու գնաց, փոխեցին անունը: Վարդանն ու Սարգիսն էլ Ֆրանսիա գնացին:

Ժանը հայրենիք եկավ, նրանք մնացին: Ի՞նչ եղան… Կա՞ն, չկա՞ն: Պարոն Ամադյանի պես, Հովհաննեսն էլ նույն բարի ու զգայուն մարդն է մնացել: Չի մոռանում իրեն: Անցած կիրակի, տիկնոջ հետ, նորից այցի էր եկել:

– Ինչի՞ կարիք ունես, օրիորդ Մարի:

Թվաց, թե Հովհաննեսը գիտե, որ ինքը կորցրել է թոշակը: Ախր, ինչպե՞ս կորավ; Էջմիածին գնալիս՝ գրպանում էր: Վանք մտավ, մոմ գնեց՝ գրպանում էր: Հետո պատարագ լսեց: Շատ էին եկել պատարագի, վանքով մեկ ժողովուրդ կար: Եկավ տուն, Նազիկից պարտք արեց: Թոշակը կստանա, կտա: Բացի Նազիկից ո՞վ գիտե, որ ինքը թոշակը կորցրել է: Ոչ մեկը: Ուրեմն Մենդելյանը անտեղյակ է: Եվ թող չիմանա, ամոթ է:

– Բանի մը պետք չունիմ, Հովհաննես, շնորհակալ եմ:

Ամեն օր, երբ թափանցիկ կոպերով մթնշաղը մեռնող օրվա թախիծով է ծրարում աշխարհը, օրվա այդ ժամին օրիորդ Մարին անէանում է այդ համրության մեջ, դառնում աշխարհի թախիծ-մթնշաղը: Օրվա այդ ժամին լռությունը սողում է նրա հոգու մեջ, հետն էլ՝ անորոշ ահ: Իրեն դուրս է գցում, թակում մի փրկարար դուռ:
«Նազիկ, աղվորս, տո՞ւնն ես»:

Հետո Նազիկենց տնից դառնում է, սուրճը դնում սեղանին, սանդակից հանում քաթանե մի ճամպրուկ, ճամպրուկից՝ ծերացած ալբոմը:

Թերթում է ալբոմը, լուսանկար-հուշերը հաջորդում են իրար: Ամեն հուշ անլուսին գիշերվա մի հորիզոն է: Այդ խարխափող հորիզոններից է հյուսված նրա կյանքը: Թիվ ու տարեթիվ, օր ու օրվա ժամ մոռացած թերթո՜ւմ, թերթում է, ապա մաշված կողը վրա է բերում, ալբոմը տեղավորում ճամպրուկի մեջ, ճամպրուկը՝ սունդուկի:

Հետո կոպերն է աչքերին բերում և այնտեղ, կոպերի տակ, և սունդուկի ճամպրուկավորված ալբոմի մեջ քուն են մտնում ճամփորդ հուշերը…

You may also like...