Ոգու պարզությունը

Կոստանտին Սերեբրյակով
«Գարուն», 1981թ., թիվ 7

Նա երկրորդ անգամ էր այցելում Հայաստան։ Առաջին անգամ եկել էր 1935 թվականին։ Այն ժամանակ ծանոթացել և մտերմացել էր Եղիշե Չարենցի հետ։ «Դու անգլերեն ես գրում, բայց և այնպես հայ գրող ես»,— ասել էր Չարենցը։ Մեկ տարի անց Նյու Յորքում լույս էր տեսել Վիլյամ Սարոյանի «Շնչել և արտաշնչել» գիրքը հեղինակի ընծայականով՝ «Անգլերեն լեզվին, ամերիկյան հողին և հայկական ոգուն»…

Եվ ահա նա նորից Հայաստանում է։ Նրա համար դա էկզոտիկ երկիր չէ, այլ հարազատ եզերք, իր նախնիների հողը, որտեղ լսվում է այն լեզուն, որով մայրը Կալիֆորնիայի Ֆրեզնո քաղաքում, ուր ճակատագրի դաժան բերումով հայտնվել էր բազմաթիվ հայ տարագիրների հետ Արևմտյան Հայաստանի Բիթլիս քաղաքից, սովորեցնում էր աղոթել։

Չարենցն արդեն չկար… Կար նրա ընկերը՝ բանաստեղծ Գուրգեն Մահարին, որը դարձավ նաև Սարոյանի բարեկամը։ Սարոյանը մտերմացավ նաև արձակագիր Հրաչյա Քոչարի հետ, որը խելացի զրուցակից էր ու տիրապետում էր հայերենի տարբեր, այդ թվում նաև Բիթլիսի բարբառին, դրամատուրգ Աշոտ Պապայանի հետ, որի ծնողները ծնունդով Բիթլիսից էին… Ում հետ ասես, որ հանդիպումներ չունեցավ նա 1960 թվականի աշնանային պայծառ օրերին։

Վիլյամ Սարոյան

Անմիջական, արագաշարժ, չնայած իր հիսուներկու տարեկան հասակին, տեղում հանգիստ չնստող՝ «Իմ սիրտը լեռներում է» իր պիեսի ներկայացմանը երեք անգամ տեղից ելավ և կռացավ, արագորեն տեղափոխվեց ուրիշ շարք։ Ակամա մտածում էի՝ ինչպես է երկար նստում գրասեղանի առջև։ Իսկ գրասեղանի առջև Սարոյանը նստում է ամեն օր, նույնիսկ ճամփորդելիս։ Այդ օրերին էլ, ամեն առավոտ, նա գրամեքենայի վրա տկտկացնում էր երեք-չորս էջ, երբեմն նույնիսկ ավելի (գրամեքենան նա ամենուր տանում էր իր հետ) և միայն դրանից հետո դուրս գալիս հյուրանոցի համարից։ Այլապես ինչպես կարող էր ստեղծել մոտ հազար պատմվածք, քսանից ավելի վեպ ու պիես, բազմաթիվ սցենարներ, ակնարկներ, էսսեներ…

Քոչարի քույրը Սարոյանին հրավիրեց Երևանին մոտակա Ջամֆիդա գյուղի իր տանը։ Եկան ճաշի։ Տան մոտ հայտնի գրողին տեսնելու համար հավաքվել էին գյուղացիները։ Սարոյանը դուրս եկավ մեքենայից և սկսեց սրտաբաց բարևել բոլորին. «Բարև, եղբայր, բարև, քույրիկ»։

Տան առաջ խաղողի այգին էր։ Կանաչ տերևների տակից ծիկրակում էին հասուն, ոսկեզօծ ողկույզները։ Սարոյանն արագ հայտնվեց վազերի արանքում, մի ողկույզ պոկեց, համտեսեց։

— Այսպիսի խաղող Կալիֆորնիայում չկա։

— Կերեք, կերեք,— ասացին ամեն կողմից։

Նա էլի քաղեց և գիրկը լիքը դուրս եկավ այգուց։

— Կերեք,— առաջարկում էր հավաքվածներին։

Ոչ ոք, իհարկե, չէր վերցնում, իսկ նա ողկույզները զույգ ափերով կրծքին սեղմած բարձրացավ սանդուղքով, որտեղ կանգնած էին տանտերերը՝ մեծերն ու երեխաները։

— Վերցրեք, կերեք,– շարունակում էր նա։

Բոլորը ժպտում էին։

— Տարօրինակ է, այսքան պատվական խաղող, բայց դուք չեք համտեսում…

Նա սիրում է պատվական բառը և հաճախ այդպես է անվանում մարդկանց, իրերը, կենդանիներին։

Սեղան նստեցինք, ողկույզները խնամքով տեղավորեց կողքին։ Քոչարն առաջարկեց հյուրի կենացը։ Սարոյանը մի ումպ արեց և խաղողի հատիկ կերավ։

— Այժմ խմենք այս խաղողի կենացը, այս հողի կենացը և այն ձեռքերի կենացը, որ կյանք են պարգևում նրան,— ասաց Սարոյանը։

Միշտ էլ դժվար է գուշակել, թե տվյալ պահին ինչ կասի և ինչ կանի, տեղում հանգիստ չնստող Սարոյանը։ Ճաշկերույթի ամենաթունդ պահին, երբ ներս բերեցին ծուխ ու բուրմունք արձակող խորովածը և փոքր-ինչ այրված, ասես կարմրասև փայլալաքով պատված մեծ պոմիդորներով, կանաչ տաքտեղներով և մուգ մանուշակագույն բադրիջաններով շամփուրները, Սարոյանը հանկարծ կանգնեց, վերցրեց դատարկված շամփուրներից մեկը, շրջանցեց սեղանը, դրեց ինչ-որ մեկի փափախը և սև բեղերը կախած, ծալապատիկ նստեց թախտին.

— Նմա՞ն եմ ֆիդայու, նմա՞ն եմ։

— Խորովածը սառչում է,— ասաց Քոչարը։

— Հոգ չէ, կարևորը հիշողությունը չսառչի։ Պետք է հիշել սեփական անցյալը, որ և խորովածը, և խաղողն ավելի համով լինեն։

Մեկը երգեց հայ ֆիդայիների երգը։ Բոլորը ձայնակցեցին, երգում էր նաև Սարոյանը։ Հրաժեշտին նա հանկարծակիի եկավ.

— Իսկ խաղո՞ղը, իմ խաղո՞ղը։ Ես կպահեմ կորիզները և կտնկեմ Ֆրեզնոյում, թող այնտեղ հայկական խաղող աճի։

Աշոտ Պապայանը վեհ հասակով, ճակատին թափած գորշաճերմակ մազափնջով, խոշոր աչքերի ահեղ և միաժամանակ գորովալի հայացքով, հաղթանդամ, գեղեցիկ տղամարդ է։

— Դու իսկական բիթլիսցի ես,— ասաց նրան Սարոյանը։— Իմ մայրը և մորեղբայրն ասում էին, որ մեր քաղաքում բոլորն էլ գեղեցիկ էին։

Սարոյանն այցելեց Պապայանի տունը, դրամատուրգի մայրը՝ Գրապը, որն արդեն ութսուն տարեկան էր, համբուրեց Սարոյանի ճակատը, իսկ նա խոնարհվեց և քնքշանքով համբուրեց նրա ձեռքը։

Վիլյամ Սարոյան

Խոսքի բռնվեցին, և այդ երեկո Սարոյանն իմացավ, որ Պապայաններն ու իր ծնողները՝ Արմենակն ու Թագուհին, դրկից հարևաններ են եղել։ Տարեց Գրապը վերհիշեց, որ Սարոյանների բակում աճում էր մեծ թթենի, որի սպիտակ, խոշոր պտուղները մեղրի պես քաղցր էին։ Ամառը տղաները մագլցում էին ծառը, թափ էին տալիս ճյուղերը, և հասած թութը թափվում էր գետնին փռած կտավին։ Այդ օրերին Սարոյանները Պապայաններին հրավիրում էին թութ ուտելու։

— Ափսոս այն ժամանակ չէի ծնվել, թե չէ ես էլ կուտեի։— Լռեց, ապա ասես ինքն իրեն ավելացրեց,— գուցե երբևէ այցելեմ Բիթլիս, չէ՞ որ երբեք այնտեղ չեմ եղել։

Երկու տարի անց նրան հաջողվեց այցելել Բիթլիս, լեռներում կառուցված քաղաքը։ Նա հայտնեց Աշոտ Պապայանին, որ հեշտությամբ գտել է հայրական տունը, այնքան ստույգ էին մոր, մորեղբոր և ծեր Գրապի պատմածները։

Զվարթնոցի ավերակները։ Վիթխարի քարերի խիստ մեղկությունը, հստակ զարդանախշեր տապալված խոյակների վրա՝ արծիվ, խաղողի ողկույզ, նուռ և հավերժության խորհրդանիշը։ Սարոյանը քայլում է լուռ, ինքնամփոփ։ «Լուռ պետք է զարմանալ»,– կասի նա հետագայում։

Այդ ժամանակ ես «Լիտերատուրնայա գազետայի» թղթակիցն էի Անդրկովկասյան հանրապետաթյուններում և, իհարկե, պատրաստվում էի ռեպորտաժ գրել Վիլյամ Սարոյանի Հայաստան կատարած այցի մասին։ Սպասում էի պատեհ առիթի, նրա հետ զրուցելու համար։

Երբ Զվարթնոցի դիտումն ավարտվեց և Սարոյանը կրկին դարձավ սովորականի պես անմիջական, ես խնդրեցի հարցազրույց տալ։

— Թեկուզ հիմա, հարցեր տվեք։

Իմ խնդրանքով թարգմանիչն ուզում էր գործի անցնել։ Ինձ ասել էին, որ Սարոյանն ավելի հեշտ կբացատրվի անգլերենով։ Սակայն նա կտրուկ հրաժարվեց թարգմանչի ծառայությունից և խոսակցությունը վարեց հայերեն։ Երբեմն դժվարանում էր, փնտրում հարկավոր բառը, բայց երբեք չդիմեց անգլերենի։ Իսկ զրույցի մասին և թե այն ինչ հետևանք ունեցավ մեր հյուրերի համար, կպատմեմ ավելի ուշ։

Սարոյանը գնում էր Սովետական Միությունից։ Հրաչյա Քոչարը, Աշոտ Պապայանը և ես որոշեցինք ուղեկցել նրան մինչև Թբիլիսի, որտեղից նա մեկնելու էր Բաթումի, ապա ծովով՝ Հունաստան։

Առավոտյան ուղիղ տասին, պայմանավորվածության համաձայն, դուրս եկանք Երևանից։ Մեքենայում հարցրի Սարոյանին՝ մի՞թե այսօր էլ է հասցրել աշխատել «տկտկացնել» իր էջերը։

— Դա ինձ համար նույնքան անհրաժեշտ է, որքան որ մի բաժակ սուրճ խմելը կամ սափրվելը,– պատասխանեց նա։

Սևանում կանգ առանք, մոտեցանք ափին։ Առավոտյան լեռնային արևից տաքացած ջուրը հասցրել էր սառչել։ Աշոտ Պապայանը վրայից գցեց կոստյումը՝ լողանալ, լողանալ է հարկավոր։

— Այ, սա բիթլիսցի է,– հպարտությամբ ասաց Սարոյանը։

Մինչ ես ու Քոչարը նայում էինք, թե սառը ալիքների վրա ինչպես է տարուբերվում Աշոտի հաղթ մարմինը, Սարոյանն անհետացավ։ Մենք շրջվեցինք ու տեսանք, որ նա տարօրինակ կերպով վազում է, թռչում քարերի վրայով, կանգ առնում, կռանում հողին, հետո վեր թռչում և նորից զառիվայր ափով վազում։

— Ի՞նչ է եղել, Վիլյամ,– գոռաց Քոչարը։

Սարոյանը ուշադրության չէր դարձնում։ Վերջապես նա կանգ առավ և ձեռքում ինչ-որ բան պահած, սկսեց ուշադիր զննել։

Մենք մոտեցանք նրան։

— Պատվական կենդանի է, արև է սիրում, հապա աչքե՜րը,— մանկական հիացմունքով ասում էր նա։

Նրա ափի մեջ, սովորական քարի նման գորշ, մի փոքրիկ մողես էր՝ զարմանքից չռված աչքերով։

— Ինչպե՜ս է նայում, ինչպես է նայում,– նորից ասաց նա և զգուշությամբ մողեսին իջեցրեց հարթ գետաքարին։ Մողեսն իսկույն անհետացավ։

Այս միջադեպն ինձ համար հատակ կարևորություն ստացավ, երբ ես Վիլյամ Սարոյանի «Անունս Արամ է» ժողովածուում կարդացի «Նռնենիների պուրակը» պատմվածքը։ Այնտեղ մի նուրբ, ծիծաղաշարժ, երբեմն դիտավորյալ անհեթեթության հասցված, արտաքուստ պարզ, բայց ըստ էության բազմանշանակ մի երկխոսություն կա` Արամի և հորեղբայր Մելիքի երկխոսությունը։ Ինձ թույլ եմ տալիս որոշ մեջբերումներ կատարել այնտեղից։

«Կոտոշավոր մի դոդոշ հենց ուղիղ նրա ոտքի տակից գետնի երեսը դուրս եկավ։ Հորեղբայրս իմ ուսը սեղմեց և քար կտրեց երկյուղած անշարժությամբ։

— Այս ի՞նչ կենդանի է,— ասաց նա։

— Այս պստլիկ մողե՞սը,– հարցրի ես:

— Սա կոտոշավոր մուկ է,— ասաց հորեղբայրս։ — Սա ի՞նչ բան է։

— Հաստատ չգիտեմ,— ասացի։— Մենք դրանց կոչում ենք կոտոշավոր դոդոշ։

— Սա թունավոր չէ՞,— ասաց նա։

— Եթե մարդ նրան ուտի՞,– հարցրի ես։ — Թե՞ եթե նա կծի՞:

— Եվ մեկ, և մյուս դեպքում,— ասաց հորեղբայրս։

— Իմ կարծիքով դրանք ուտելի չեն,– ասացի ես։

— Բայց և կարծեմ անվնաս են։ Ես դրանցից շատ եմ բռնել։ Գերության մեջ տխրում են, բայց չեն կծում։ Բռնե՞մ սրան։

— Բռնիր, խնդրեմ,— ասաց հորեղբայրս։

Ես կուզեկուզ մոտեցա և բռնեցի այն կոտոշավոր դոդոշը, իսկ հորեղբայրս նայում էր իմ հետևից։

— Զգույշ,— ասաց նա,— դու հավատացա՞ծ ես, որ դա թունավոր չէ։

— Ես սրանից շատ եմ բռնել,— ասացի։

Ես կոտոշավոր դոդոշը մեկնեցի հորեղբորս։ Նա աշխատում էր ցույց տալ, թե ամենևին չի վախենում։

— Չքնաղ արարած է, չէ՞,— ասաց նա ոչ ամենևին հաստատուն ձայնով։

— Կուզե՞ք բռնել,– ասացի ես։

— Ոչ,– ասաց հորեղբայրս։– Ավելի լավ է ինքդ բռնիր։ Ես երբեք այսքան մոտիկից չեմ տեսել այս կենդանին։ Մի տես, է՛, աչքեր էլ ունի։ Երևի մեզ տեսնում է։

— Իհարկե,— ասացի։— Նա ուղիղ ձեզ է նայում։

Հորեղբայրս նայեց կոտոշավոր դոդոշի աչքերին։ Կոտոշավոր դոդոշը նայեց հորեղբորս աչքերին։ Այդպես մի կես րոպե նրանք նայում էին ուղիղ իրար աչքերի մեջ, հետո կոտոշավոր դոդոշը շրջվեց ու հայացքը ցած գցեց։ Հորեղբայրս թեթևացած շունչ քաշեց։

— Ինքն այդքան փոքրիկ արարած է, բայց որքան խոշոր աչքեր ունի,— ասաց հորեղբայրս։— Դա համոզվա՞ծ ես, որ դրանք չեն բարկանում, երբ իրենց ձեռքով բռնում են։

— Սրանք երևի, հենց բաց թողնելուն պես իսկույն մոռանում են այդ,— ասացի ևս։

— Դու իսկապե՞ս այդպես ես կարծում։

— Այո, հազիվ թե սրանք լավ հիշողություն ունենան։

Հորեղբայրս ուղղվեց և խորը շունչ քաշեց։

— Ազատ արձակիր դրան,— ասաց նա։— Հարկավոր չէ դաժան վարվել աստծո անմեղ արարածի հետ։ Քանի որ թունավոր չէ, ոչ էլ ոխակալ, մկնից մեծ չի լինում և խմբեր չեն կազմում, բաց թող գնա այդ խեղճ արարածը։ Պետք է բարի լինել այն բոլոր մանրիկ կենդանիների հետ, որոնք մեզ հետ միասին ապրում են երկրի երեսին»։

Սկզբում ես մտածեցի, որ այս միջադեպը Սևանում կատարվածի ազդեցության տակ է գրված, հետո իմացա, որ «Նռնենիների պուրակը» գրված է շատ ավելի վաղուց և այն ժամանակ ինձ զարմացրեց, թե որքան հաստատուն ու կենդանի են արվեստագետի մեջ արդեն մարմնավորված ստեղծագործական մանրամասները։ Չէ որ Սևանի ափին Սարոյանը իրեն պահում էր ճիշտ ըստ պատմվածքի, սեփական պատմվածքի…

Մենք արդեն առափնյա ռեստորանում սկսել էինք նախաճաշել, երբ հայտնվեց սառը ջրից կապտած Աշոտ Պապայանը։ Նա թաշկինակով չորացրեց վիզը, ծոծրակը, հետո թաշկինակը դրեց վերնաշապիկի տակ և նկատելով Քոչարի ծաղրական հայացքը, բացատրեց.

— Ախր սրբիչ չկար։

— Անհարմար, մի զգա, մի լավ տնտղիր քեզ, հանկարծ թևիդ տակ իշխան մնացած չլինի՞։ Խեղճին բաց թող լիճը, քանի այստեղից չենք գնացել, բարի լինենք աստծո անմեղ արարածների հանդեպ,— անսպասելի ասաց Սարոյանը։

Լեռնանցքը մնաց ետևում։ Լեռների դաժան ամայությունից հետո աչքի զարնեցին ծառի կանաչ ծփանքները։ Օդը հագեցած էր փշատերևի սուր բուրմունքով և ջրերից եկող սառնությամբ։

— Հայկական դրախտ,— բացականչեց Սարոյանը։ Այստեղ ոչ թե մեքենա, այլ հեծանիվ է հարկավոր, իսկ ավելի լավ կլիներ, ոտքով գնայինք,— ժպտաց ու շարունակեց,— Աշոտը շուտ կչորանար։

Ավելի ուշ, հարցազրույցներից մեկում նա ասելու է. «Բուժման լավագույն ձևը համարում եմ քայլելն ու հեծանիվ քշելը» և նաև ասելու է. «Չեմ կարող ապրել առանց հումորի»։

Դիլիջանը թողնելով՝ անցանք Աղստև գետի անտառապատ ձորով։ Ծառերի մեջ խայտաճամուկ հագնված մարդիկ էին երևում։

— Սրանք գնչունե՞ր են,— հարցրեց Սարոյանը։

— Ոչ, քրդեր,— պատասխանեց Քոչարը։

— Անչափ հետաքրքիր է, կանգնեցրեք մեքենան։ Քոչարը, որ քրդերեն գիտեր, իսկույն խոսքի բռնվեց։

— Նրանք Թբիլիսիից են, հարս են տանում,— ասաց նա քրդի հետ հարցապատասխան փոխանակելուց հետո։

— Իսկ կարելի՞ է հարսին տեսնել,— հանգիստ չէր տալիս Սարոյանը։

Քոչարը թարգմանեց նրա խնդրանքը քրդերեն և մեզ հարսի մոտ տարան…

Դա մի սիրունիկ աղջիկ էր, երկար վառ կարմրա–դեղնականաչավուն հագուստով, վզից մի քանի խիտ շարքով դրամների վզնոցով։ Նա հեզորեն ընկերուհու հետ նստել էր քարին և երբ շրջվեց մեր կողմը, արծաթները զնգզնգացին։

— Իսկ ո՞վ է նրա հայրը,— հարցրեց Սարոյանը։

— Ես հենց հոր հետ եմ խոսում,— պատասխանեց Քոչարը։

Սարոյանը սեղմեց բարձրահասակ, ամուր կազմվծվածքով մարդու ձեռքը։

Եթե տարիքին համապատասխան պատկառելի տեսք տվող, ցած կախված թավ բեղերը չլինեին, աղջկա հորը կարելի էր փեսայի տեղը դնել։

Վիլյամ Սարոյան

— Այ, սրանք բեղեր են,— Սարոյանը հիացած էր,— քանի՞ տարի էր պետք այսպիսի բեղեր աճեցնելու համար։

Բեղերի տիրոջ հետ խոսելուց հետո Քոչարը բացատրեց.

— Քսան տարի առաջ է բեղ թողել, հիմա միայն ծայրերն է կտրում։

— Նրան մաղթիր այդպիսի բեղերով շատ թոռներ ունենալ։

Մեքենայում Սարոյանն ասաց.

— Հետաքրքիր է, նա ինձ ում տեղը դրեց, երևի ճանապարհորդող բիզնեսմենի կամ խելառ գրասենյակային աշխատողի։

— Ոչ, ես ասացի, որ դու գրող ես,— ասաց Քոչարը։

— Իսկ նա՞։

— Նա ասաց, որ եթե գրող է, ուրեմն պատվական մարդ է։

— Ճիշտ չէ, նա չասաց «պատվական»։

— Դե ասաց «հարգելի»։

— Դրանք միևնույնը չեն։

— Վիլյամ, ինչու՞ ես ինձ զրկում հորինելու իրավունքից։

— Որովհետև ես ուզում եմ իմանալ այդպիսի պատկառելի բեղերով մարդու մասին ճշմարտությունը։

— Դա չես մտածում նրա մասին գրե՛լ։

— Ոչ, նրա մասին գրելու համար ես պետք է իմանամ նրա ձախորդությունները։

— Այդպիսիք եթե կան էլ, այսօր նա դրանց գոյությունը մոռացել է։ Այսօր նրա համար այնպիսի կարևոր օր է, թերևս բախտավոր է։

— Գուցե և բախտավոր է, սիրելի Քոչար, բայց օրը կանցնի, գիշերը կգա և կարող է չափազանց մութ լինել։ Դա նկատեցիր նրա բարի աչքերում եղած տագնապը։ Նա երևի ինքն էլ չի զգում այդ, բայց աչքերը մատնում են։

Քոչարը անսպասելի հարցրեց.

— Վիլյամ, քո կարծիքով ո՞րն է գրողի կոչումը։

— Օգնել մարդուն, որ ճանաչի ինքն իրեն։

Թբիլիսիում մենք հրաժեշտ տվեցինք Սարոյանին։ Այն ժամանակից ես նրան չեմ տեսել։ Նա երկու անգամ եկել է Սովետական Միություն և երկու անգամ էլ եղել է Հայաստանում։ Ես լրագրերում նրա հետ կայացած զրույցներ եմ կարդացել, լուսանկարներում տեսել եմ նկատելիորեն փոխված դեմքը։ Նա բեղերը երկարացրել է ավելի, քան այն երջանիկ (աչքերում տագնապ ունեցող) հայրը, որը հանդիպեց մեզ Դիլիջանում։

Իսկ այժմ Սարոյանի հետ ունեցած այն հարցազրույցի մասին, որ խոստացա պատմել։

… Մենք հեռացանք Զվարթնոցի ավերակների կողմը։ Սարոյանը ձեռքով շոյեց քարը, որին տասնրեք հարյուրամյակ առաջ անհայտ վարպետը զարմանահրաշ նախշեր էր քանդակել։ Ինձ թվաց, որ Սարոյանը դիպավ այդ փորագրությանն այնպես կարծես ուզում էր շնորհակալությամբ սեղմել իր հեռավոր նախնու ձեռքը, որը մարդկանց թողել էր բոլոր չարիքներին դիմագրաված մի գեղեցկություն։

— Դե հարցրեք, ինչ կամենում եք, նորից առաջարկեց Սարոյանը։

Ես հարցրեցի, և նա պատասխանեց։

— Ձեզ հետաքրքրում է իմ կարծիքը սովետական տնտեսության առաջընթացի մասին,— և ժպտալով ավելացրեց,— օ, ես խոշոր մասնագետ եմ քաղաքականության և տնտեսագիտական բնագավառում… Բայց կատակները մի կողմ թողնենք, երկրորդ անգամ Սովետական Միություն գալով, ես անհավատալի փոփոխություններ տեսա դեպի լավը։ Այդ հսկայական նվաճումները չի կարելի չհարգել, և կարծում եմ, որ առաջիկա տասնամյակում ձեր հաջողությունները ավելին կլինեն, քան անցած քառասնամյակում։ Ամերիկան չի կարող չնկատել փոփոխությունները և պատահական չէ, որ վախենում է Ռուսաստանի առաջ անցնելուց։ Ամերիկացիները շփոթվեցին, տեսնելով ձեր արբանյակները, նրանք հանկարծ հասկացան, որ արդեն աշխարհի ոչ թե առաջին, այլ երկրորդ պետությունն են։ Ամերիկան ստիպված պետք է սովորի ձեզնից և առաջին հերթին պետք է սովորի, թե ինչպես է հարկավոր վերաբերվել ուրիշ ժողովուրդներին։ Հասարակ ամերիկացիները ռուսներին հասկացան դեռևս պատերազմի ժամանակ, տեսնելով, թե սովետական մարդիկ ինչպես են պաշտպանում Լենինգրադը, Ստալինգրադը, Օդեսան, և նրանք սիրում են ռուս ժողովրդին։ Բայց նրանք Ամերիկայում թշնամիներ էլ ունեն։ Առաջ մարդկանց թվում էր, վիճելի հարցերը պետք է վճռվեն ուժով, այժմ ժամանակն է հասկանալու, որ չի կարելի վիճելիս սրի դիմել, որովհետև սուրը դարձել է չափազանց մեծ և չափազանց վտանգավոր։

«Հաղթել» բառի իմաստը այժմ փոխվել է։ Այն դարձել է անիմաստ։ Սարոյանը անուրախ քմծիծաղեց։ Հեգնանքը մի կողմ, մենք պետք է ապրենք խաղաղության մեջ։ Վիճաբանենք, մրցենք առանց սրի։ Ռուսները համբերություն են սովորեցնում։ Ամեն ինչում պետք է համբերատար լինել։ Պատերազմն այժմ ինքնասպանություն է, մինչդեռ ոչ բոլորն են ուզում ինքնասպան լինել…

Խոսակցությունը շարունակվեց մեր հանդիպման երկրորդ օրը, առավոտյան ժամը իննին ես գնացի Վիլյամ Սարոյանի մոտ՝ հյուրանոց։ Նրա մոտ արդեն հյուրեր կային՝ դերասաններ, ուսանողներ։ Համար մտավ մի տարեց կին։ Երևում էր, որ Սարոյանը սպասում էր նրան։ Հուզիչ ջերմությամբ նրանք գրկախառնվեցին։ Դա նրա բարեկամուհին էր։ Գաղթական հայերի ճակատագիրը նրանց տարբեր երկրներ էր գցել, և ահա նրանք հանդիպել էին, կյանքում առաջին անգամ՝ խոշոր գրողը, որն օտարությունում ճանաչել էր որբության դառնությունը, լրագրավաճառի, Կալիֆորնիայի ֆերմայի բատրակի, սևագործ բանվորի աշխատանքը։ Եվ արդեն ծեր Մարթան, որը միայն սովետական օրոք էր վերադարձել հայրենիք և հոգեկան անդորր ձեռք բերել…

Խոսք գնաց գրականության մասին, ես Սարոյանին հարցրեցի իր գրական համակրությունների և հակակրությունների մասին։

— Ես միայն անգլերեն եմ կարդում։ Կարող եմ դատել միայն անգլերեն լեզվով գրքերի մասին, բայց ինչ լեզվով էլ որ գրվի, կարծում եմ հարկավոր է այնպես գրել, որ գրականությունն օգնի մարդկանց։ Ուրիշ գրականություն չեմ ընդունում։ Գրականությունը պետք է մոտ լինի մարդուն, որովհետև ապրում է նրա կյանքով։ Ռուս ժողովուրդը մեծ հոգի ունի, նրա հոգու մեծության մասին աշխարհը գիտե Տոլստոյի, Դոստոևսկու, Չեխովի, Գորկու, Մայակովսկու ստեղծագործություններից…

— Ի՞նչ եք մտածում ժամանակակից վեպի մասին։

— Քսաներորդ հարյուրամյակի գրականությունը նման չպետք է լինի նախորդ դարերի գրականությանը։ Ժամանակները փոխվել են։ Առաջ մարդիկ տեղափոխվում էին ոտքով և ձիերով, այժմ ինչպես հայտնի է, փոխադրամիջոցները բոլորովին այլ են։ Ժամանակակից մարդը շատ զբաղված է։ Նա ոչ ժամանակ ունի, ոչ էլ համբերություն երկար և ծավալուն վեպեր կարդալու։ Այսպիսի վեպեր մարդիկ կարդում են, երբ պառկում են հիվանդանոցում, իսկ մենք, որ ոչ թե հիվանդների, այլ առողջների համար ենք գրում, պետք է կարճ գրենք։ Բազմաթիվ լավ գրողներ կան, որոնք այդ կարծիքին չեն։ Նրանք ծավալուն գործեր են գրում և մարդիկ նրանց կարդում են, թե հիվանդները և թե առողջները։ Եվ մի մեղադրեք ինձ հակասության մեջ…

Սարոյանը նայեց ժամացույցին։

— Օ, արդեն ժամը տասն է, պետք է շտապեմ Մարտիրոս Սարյանի մոտ։ Նա ցանկություն է հայտնել դիմանկարս նկարելու։ Ինձ համար մեծ պատիվ է։

Ահա իմ բոլոր հարցերի պատասխանները։ Դրանք տպագրվեցին «Լիտերատուրնայա գազետայի» այդ օրերի իմ ռեպորտաժում։

Վերադառնալով Ամերիկա, Վիլյամ Սարոյանը նամակ ստացավ պետական դեպարտամենտից…

Բայց ես ստիպված եմ նորից ընդհատել հարցազրույցի պատմությունը, որովհետև ինձ վիճակվել է, ճիշտ է կարճ ժամանակով, տեսնել, թե ինչպես էր Սարյանը նկարում Սարոյանին և ուզում եմ հիշել այդ րոպեները։

…Նկարիչը գրողին նստեցրեց աթոռին, իսկ ինքը սկսեց դանդաղորեն պտտվել նրա մեկ այս, մեկ այն կողմը, հետո նստեց նկարակալի առջև, վերցրեց սեղանից ներկապնակը, վրձին ընտրեց և ներկեր։ Նկարչի դեմքը, որ մինչ այդ խաղաղ ու մտածկոտ էր, հանկարծ լարվեց, և նա մի սուր, թափանցող հայացք նետեց հյուրի կողմը։ Շատով նրա ձեռքի արագ ու վճռական շարժումները կտավի վրա գծեցին ապագա դիմանկարի առաջին ուրվագծերը։

Նկարիչը ոչ մի դիտողություն չէր անում՝ ինչպես նստել, ինչպես պահել գլուխը՝ խոնարհած թե ուղիղ։ Գրողը հասկանում էր նրան այնպես, կարծես ինքն էր նկարիչը, Սարոյանը հասկանում էր Սարյանին։

Նկարիչը հերթական վրձնահարվածը կատարելով հանկարծ ժպտաց, ետ ընկավ աթոռի թիկնակին և ասաց.

— Մեզ շփոթելը շատ հեշտ է՝ Սարոյան, Սարյան…

— Շահողը ես կլինեմ,— ասաց Սարոյանը։

— Համեստություն եք անում,— պատասխանեց Սարյանը և նորից տարվեց աշխատանքով։

Չգիտեմ, միայն ազգանունների նմանությունն արդյոք նկատի ուներ Սարյանը, բայց ես մտածեցի, որ շատ ընդհանուր բան կա նկարիչ Սարյանի և գրող Սարոյանի միջև։

Նույն ժողովրդի զավակներ լինելով, որը իր պատմության ընթացքում շատ դաժան փորձությունների է դիմացել, նրանք պահպանել են ոգու անընկճելիությունն ու կենսասիրությունը։ Նրանք երկուսն էլ իրենց հոգում կրում են բարություն, մաքրություն, մարդկայնություն, անկեղծություն, անմիջականություն և պարզություն։ Կյանքում և արվեստում այնքան անհրաժեշտ մեծագույն պարզություն։

«Նկարիչը պետք է ունենա ոգու այն պարզությունը, որը նրան թույլ կտա մտածել, որ պատկերել է սոսկ իր տեսածը… և նույնիսկ բնորդից հեռանալով, պետք է համոզված լինի, որ դա անում է այն ավելի ամբողջական պատկերելու համար»։ Այս խոսքերը պատկանում են Անրի Մատիսին, բայց իմ կարծիքով կարելի է վերագրել և՛ Սարյանի կտավներին, և՛ Սարոյանի գրքերին։

Սարյանի բնանկարներն ու դիմանկարները տեսածի և ապրածի կենսագրությունն են, կյանքի մասին խոր խորհրդածություններ։ Պատկերված ոչ թե ընդգծված բարդ ձևերով, այլ պարզ և գունեղ։

Նույնը և Սարոյանի պատմվածքները, պիեսները, վեպերը՝ կյանքից եկող կոնկրետությամբ և դեռ ավելին՝ ինքնակենսագրական բնույթի, և հավանաբար, այդ է պատճառը, որ նրանցում այդպես սուր է զգացվում կյանքի թրթիռը, այդքան կենդանի են կերպարները, բնական են բոլոր մանրամասները։ Դրա հետևանքով է այդքան ցայտուն քնարակությունը և այդքան խորն ու պարզ է կյանքի փիլիսոփայությունը։ Դա էլ հենց ոգու այն մեծ պարզությունն է, որի մասին գրում է Մատիսը։

Սարոյանի ստեղծագործության մեջ ապրում է այն ամենը, ինչը որ նա ստացել էր մայրական կաթի հետ։ Այն ամենը, ինչ տեսել և ապրել է մանկական տարիներին և որի հետ հանդիպում է առ այսօր՝ ազգային գծեր, սովորույթներ ու բարքեր, իրենց «հին երկիրը» վաղուց թողած հայ տարագիրների վշտերն ու ուրախությունները, կենցաղային ձախորդություններն ու հաջողությունները, հույսերն ու պատրանքները Կալիֆորնիայի Սան-Ջոակին հովտում, Ֆրեզնո քաղաքում։ Գրողի տաղանդավոր գրչի տակից դուրս գալով՝ հայկական թեմաները, հայկական կերպարները համաամերիկյան և համամարդկային հնչեղություն են ստացել, և այդ նույնպես հարազատացնում է Սարյանի հետ, թեկուզ Սարյանի լեռներն ու երկինքը իր «հին հայրենիքինն» են, և մարդիկ ապրում են այլ պայմաններում, այլ կյանքով։ Նա տարբերվում է այլ աշխարհազգացողությամբ՝ աշխարհի կառուցվածքի, մարդկային երջանկության ձեռք բերման ճանապարհների և եղանակների մասին։ Բայց երկու տարբեր սոցիալական կառուցվածք ունեցող երկրների երկու ստեղծագործողներին միավորում է մարդու ուժի և բարության նկատմամբ ունեցած հավատը։

Սարոյանի դիմանկարը Սարյանն ավարտեց հաջորդ օրը։ Գրողը երկար նայում էր կտավին, հեռանում էր, նորից մոտենում, նույնիսկ հոտոտում դեռ տաք ներկերը և սրտանց շնորհակալություն հայտնելով նկարչին, ասաց.

— Այսուհետ ինքս ինձ ավելի լավ կճանաչեմ։

Ինչպես միշտ, այս դիմանկարում էլ Սարյանը արտահայտել էր մարդու բնավորությունը, նրա անհատականության հիմնական գծերը։ Գուցե տեսել էր նույնիսկ այն, ինչ ուրիշը չի տեսնում։ Դա վրձինով ստեղծված պարզ և տարողունակ պատմություն էր մարդու մասին, այնպես պարզ ու տարողունակ, ինչպես բառերով ստեղծված Սարոյանի պատմվածքները։

Ի դեպ, բանաստեղծ Գևորգ Էմինը տարիներ անց Ֆրեզնո ուղևորվելուց և վերադառնալուց հետո, ինձ ասաց, որ Սարոյանը հրապուրված է գեղանկարչությամբ և բնակարանը զարդարել է սեփական գործերով։

Հիմա նորից դառնանք հարցազրույցին։ Եվ այսպես, Ամերիկա վերադառնալով Վիլյամ Սարոյանը նամակ է ստանում ԱՄՆ-ի պետական դեպարտամենտից։ «Մենք կասկածներ ունենք մոսկովյան «Լիտերատուրնայա գազետայի» 1960 թվականի սեպտեմբերի 29-ի համարում ձեզ վերագրվող հայտարարությունների ճշգրտության վերաբերյալ։ Կից ուղարկում ենք հոդվածի ֆոտոպատճենը և թարգմանությունը»։

Դեռ ընթանում էր «սառը պատերազմը» և բոլորը, ում կասկածում էին «հակաամերիկյան գործունեության» մեջ, Ամերիկայում աչքի տակ էին առնվում ու Սարոյանի գովեստները մեր երկրի մասին անհետևանք չմնացին։ Նա միանգամից չպատասխանեց։ Պատասխանեց մի տարի անց։ Պատասխանեց ինչպես վայել էր գրողին՝ ինքնակենսագրական գրքով, որն այդ ժամանակ գրում էր։ Գիրքը լույս տեսավ Նյա Յորքում, «Գալիս է, գնում է, ինքներդ գիտեք ով» վերնագրով։ Այնտեղ մի գլուխ կա՝ «Անձնագիրը»։ Այդ գլխում այսպիսի տողեր կան. «Պետական դեպարտամենտի հարգելի անձնագրային բաժին։ Ձեր նամակը ես կարդացի, կից հոդվածը կարդացի։ Ինձ համար մի տեսակ անհասկանալի մնաց՝ այդ նամակի պատասխանը դուք ինձնից սպասո՞ւմ եք, թե ոչ, մյուս կողմից էլ չեմ հասկանում, ինչո՞ւ պիտի ինձ նամակ ուղարկեիք և չսպասեիք իմ պատասխանին։ Կամ գուցե ես ուղղակի չեմ հասկանամ այն լեզուն, որով բացատրվում են տարբեր կառավարական հիմնարկները։ Ի՞նչ իմանամ, գուցե այդտեղ իրականում սևով սպիտակի վրա գրված է. «Լավ կլինի պատասխանեք, թե չէ…»։ Այլապես ինչով բացատրել անձնագրային բաժնի կապը և այն, որ ես վերջերս եղել եմ Ռուսաստանում։ Ես սովոր եմ ասել այն, ինչ մտածում եմ, կամ բոլոր դեպքերում աշխատում եմ ասել այն, ինչ մտածում եմ։ Ես չեմ կարողանում կարդալ տողերի արանքում գրվածը, ենթադրել այն ամենի գաղտնի միտքը, ինչի մասին ոչ մի խոսք չի ասվել։ Արդյո՞ք այդտեղ սքողված սպառնալիք չկա։ Կարծեմ այդպես է այդ կոչվում։ Դե, իսկ եթե այդ իսկապես սքողված սպառնալիք է, ուրեմն հավանաբար այդպես է պետք, որ վերցնեք և ինձ սքողված սպառնալիք հասցեագրեք»։

Այնուհետև յուրաքանչյուր տողում գրողը ծաղրում էր իրենից մի տեսակ «զղջում» պոկելու կամ «սովետական թերթում» արտահայտած իր հայացքներից հրաժարվելու փորձերը։ Իր ծաղրական դիտողությամբ (հիշենք նրա «Չեմ կարող ապրել առանց հումորի» արտահայտությանը), իր ասածների «չոր թերթային ոճի» առիթով, Սարոյանը ավելի ուժեղ է ընդգծում հարցազրույցի բովանդակությունը վարկաբեկելու պետական դեպարտամենտի առաջարկից վճռականորեն հրաժարվելը։ Մինչդեռ հենց այդ «թերթային ոճը» կարող էր հարմար առիթ լինել «իրենից հեռացնելու» համար։

«Ուրեմն ի՞նչ եք ուզում դուք։ Որ ես ձեզ այսպիսի բովանդակությամբ նամակ գրեմ. «Մի հուզվեք, պարոն անձնագրային բաժին։ Ես հայրենասեր եմ։ Ես սիրում եմ Ամերիկան և ատում եմ Ռուսաստանը։

Դե, իսկ ես այդ չեմ անի։ Եթե դուք հույս ունեիք ինձնից այսպիսի պատասխան ստանալ (շատ և շատ հնարավոր է, որ դուք հենց դրա հույսն եք ունեցել), ես պետք է ինձ վիրավորված զգայի իմ նկատմամբ ունեցած նման վերաբերմունքից։ Այնպես որ ներողամիտ եղեք, չեմ կարող ձեզ ընդառաջել, հրաժարվում եմ։

Ես պետական ծառայության մեջ չեմ գտնվում և երբեք չեմ գտնվել… Ուր էլ որ գնում եմ, գնում եմ սեփական դրամով և խոսում եմ իմ անունից…

Եթե ձեր նամակը պետք է հասկանալ որպես հանձնարարություն, նույնիսկ սեփական անունից հանդես չգալու, ապա ներեցեք, նման հանձնարարականներն ինձ համար անընդունելի են»։

Այդ ժամանակից շատ բան է փոխվել՝ «սառը պատերազմը» փոխվեց զինաթափման տարիների։ Եվ ահա նորից աշխարհի հորիզոնում սառնությունն է երևացել, և ես ցանկացա Վիլյամ Սարոյանին հարցնել նույնը, ինչ հարցրել էի քսան տարի առաջ։

Ես իմացա Ֆրեզնոյի և նաև Փարիզի հեռախոսի համարը, որտեղ նա հաճախ լինում է և պատրաստվում էի զանգահարել, բայց չարեցի։ Ես վստահ էի, որ ազնիվ, բարի և արի Սարոյան-մարդը և ազնիվ, բարի ու արի Սարոյան-գրողը կպատասխանի նույնպիսի ողջախոհությամբ, ինչպես քսան տարի առաջ։ Մի բան, որն ըստ էության բազմիցս արել է այդ քսան տարիների ընթացքում և Մոսկվայում, և Երևանում և Սոֆիայում, և իր երկրում։ Ես կարող էի հեշտությամբ այստեղ մեջբերումներ կատարել, որոնք համահնչուն կլինեին հին հարցազրույցին, բայց նորից հարցնեի, որ մեկ էլ տեսար պետական դեպարտամենտը նորից Վիլյամ Սարոյանից բացատրություն պահանջեր…
Ես նրան չզանգահարեցի։
1980թ».

Լուսանկարները` Գագիկ Հարությունյանի

You may also like...