«Շիրազի ծաղիկը» (Լրագրողի ծոցատետրից)

Մարգո Ղուկասյան
(«Սովետական Հայաստան», 1985, թիվ 1)

Կուզեմ այստեղ գոնե քանի մը տողով հիշատակել (ավելի լայնորեն անոնց մասին խոսելը թողնելով առաջիկային) տիտղոսները երկու քերթողական գրքույկներու, որ հայ նոր ու զմայլելի բանաստեղծի մը բերկրառիթ հայտնությունը կբերեն մեզի, այն է «Գարնանամուտ» (իսկապես գարնանաբույր) տաղերու հավաքածուն և «Սիամանթո և Խջեզարե» հոյակապ վիպերգը Հովհաննես Շիրազի, որ երեկ անապաստան, «խուժանային» որբ տղեկ մը եղած է Խ. Հայաստանին մեջ և որ այսօր, ըստ իս, Երևանի և. ամբողջ աշխարհի հայ բանաստեղծներուն մեջ ինքնուրույն տեղ մը գրավելու արժանի ներշնչյալ, հմայիչ քնարերգակ մըն է։
ԱՐՇԱԿ ՉՈՊԱՆՅԱՆ «Անահիտ», 1936թ.

Հովհ. Շիրազի «Բիբլիականը» հայ ժողովրդի հոգու ճիչն է, մռունչը, ժողովուրդ, որ տարիներ շարունակ անարդարացի տառապել է զազիր ու հանցագործ օտարների ճիրաններում, ճիչն է մի ժողովրդի, որը 1600 տարի առաջ ստեղծված և ցայտուն հարատևած իր գրերով ստեղծել է գիրք, գրականություն, բարձր մշակույթ։

ԱՀՄԵԴ ՇԱՄԼՈԻՆ
Պարսիկ քննադատ

23 մայիսի, 1974թ.
Երբ իմացանք, որ Շիրազը հյուր է եկել «Գարունի» խմբագրություն, հավաքվեցինք ամսագրի խմբագիր Վարդգես Պետրոսյանի աշխատասենյակում։

Զրույցի ընթացքում ասացի, որ ներկա եմ եղել այն երեկոյին, որտեղ իրեն ավելի էին ծափահարել, քան իրենից առաջ արտասանողին (չէի հիշում, թե ում), և որ ինքը՝ Շիրազը, անցնելով նրա կողքով, հպարտորեն ասել է՝ հըբը՜։ Շիրազն ասաց.

— Ճիշտ է, լավ էլ հիշում ես,— ու դիմելով ներկաներին հարցրեց,— ուզո՞ւմ եք պատմեմ, թե ինչպես եղավ։

Հանդիսավոր երեկոն Հայաստանում սովետական կարգեր հաստատվելու 30– ամյակին էր նվիրված, նախագահում էր Ավետիք Իսահակյանը։ Իրար հետևից ձայն էր տալիս գրողներին՝ արտասանելու սեփական ստեղծագործությունները։ Հետո Վարպետը հոգնեց. «Շիրազ, հիմա էլ դու հայտարարիր»։ Հերթը հասավ գրչակից ընկերներիցս մեկին։ Ես ասացի մեկ կամ երկու բանաստեղծություն կարդա, բայց նա կարդաց տասնմեկ բանաստեղծություն։ Դահլիճը ձանձրացավ, իսկ նա չէր ուզում հեռանալ ամբիոնից։ Նրանից հետո իմ հերթն էր։

«Իսկ հիմա ելույթ կունենամ ես»,— և ձեռքով ցույց տվեցի ինձ։ Ես կարդացի միայն մի բանաստեղծություն, բայց ինձ ավելի շատ ծափ տվեցին։

Ամբիոնից հեռանալիս նայեցի տասնմեկ բանաստեղծություն կարդացած գրչակցիս ու ասացի՝ հըբը՜։

— Հանդիսականները ծիծաղեցին, հիշո՞ւմ եք,— ասացի ես։

— Իհարկե, հիշում եմ, բայց դու չգիտես, թե դրանից հետո ինչ եղավ։ Երբ նստեցի տեղս, Իսահակյանն ասաց. «Շիրազ, տեսնում ես ծափերը չեն դադարում, գնա էլի արտասանի»։ «Ո՛չ,— ասացի,— հաշիվ կա՝ իմ մեկն ավելի արժի, քան ուրիշի տասնմեկը»։

Հավաքվածներս սրտանց ծիծաղեցինք։ Տեսնելով մեզ՝ զվարթությամբ իրեն շրջապատողներիս, նա երեխայի պես հրճվում էր ու կրկնում.

— Չէ՛, Վարպետ, հաշիվ կա…

Զրույցը դարձավ Իսահակյանի շուրջը։

— Մի անգամ ասացի՝ Վարպետ, դու քիչ ես գրել, ի՞նչն է պատճառը։ Վարպետը թե՝ մինչև առաջին անգամ Եվրոպա գնալս շատ էի գրում, վերադարձա՝ էլի գրում էի։ Բայց երբ երկրորդ անգամ գնացի, շատ էի կարդում, մտա համալսարանները, շատ բան լսեցի, կարդացի ու սովորեցի, աշխարհ տեսա ու ճանաչեցի։ Միտքը շատ զորեղ է, երբեմն նույնիսկ զգացմունքներին ճնշում է։ Ինչքան գլուխս լցվեց, սիրտս դատարկվեց,— կանգնած սենյակի կենտրոնում Շիրազը ձեռքով մեկ գլուխն էր ցույց տալիս, մեկ սիրտը,— և գրելը դժվարացավ։ Հասկացա՞նք,— դիմելով մեզ, ասաց Շիրազը։— Դարձել էր փիլիսոփա։ Ամեն ինչ ծանրութեթև էր անում։ Տարիներ, դեպքեր, իրադարձություններ, իրոք, դժվարացել էր գրելը։ Հետո թե՝

— Լավ լսեք, ով գլուխն ամեն ինչով լիքը լցնե, իր սեփականը կկորցնե։ Պետք է սեփականի համար տեղ թողնել։

Տղաներից մեկը Շիրազին հարցրեց՝ «Կանանց մասին ի՞նչ կարծիքի եք»։

— Տղամարդը և կինը հավասար մարդիկ են։ Երկուսն էլ խելոք։ Սակայն կինը իր խելքն ու շնորհքը երեխայի ու կաթի հետ առատորեն դուրս է հանում։ Գիտեիք, թե ինչ մեծ գանձ է կինը՝ աշխարհ է ստեղծում, մարդ է ստեղծում։

Ընդհանրապես մենք շատ ուրախ էինք, որ Շիրազը հակված էր զրուցելու։ Կարծես բարի ժամի էինք հանդիպել։ Ինքը տրամադրված էր և շատ գոհ էր, որ մենք բոլորս սիրով ու առանց մեր հիացական վերաբերմունքն իր հանդեպ թաքցնելու, լսում ենք։ Կնոջ մասին խոսքն այսքանով չավարտվեց։

— Աշխարհում ամեն ինչ պետք է գեղեցիկ լինի, իսկ ամենագեղեցիկը կինը պետք է լինի։

Խոսում էր սենյակում հետ ու առաջ անելով, հետո հանկարծ ընդհատեց.

— Լավ, բավական է, ես գնացի։ Թեև լուսանկարիչը եկել էր, բայց չմնաց մի հինգ րոպե ևս, որ բոլորիս հետ լուսանկարվեր։ Արագ դուրս եկավ, ասելով՝ «Վաղը նորից կգամ»։ (Հաջորդ օրն, իհարկե, չեկավ)։

26 հուլիսի, 1977թ.

Մտա խմբագրի ընդունարանը, տեսնեմ Շիրազը նստած է։ Մինչ այդ կարդում էի հերթական համարի էջերը, որտեղ տպագրվելու էր ընտանեկան մի եզակի լուսանկար՝ բանաստեղծն իր յոթ զավակների հետ։ Անմիջապես գնացի բերեցի։ Շիրազը նայեց, զննեց ինքնագոհ ժպիտով, հետո՝ «Ափսոս, Արան չկա»։ Իսկ հետո հարցրեց.

— Ինչո՞ւ եք փոքր տպել, երեխաներիս դեմքերը պարզ չեն երևում։

— Փոքր չէ,— ասացի,— ամբողջ էջի լայնությամբ է, դրանից մեծ հնարավոր
չէ։

— Ի՞նչ անեմ, փոքր է, թող երկու էջի լայնքով տայիք։

Լուսանկարը մի քիչ էլ դիտելուց հետո, մանկական խորամանկությամբ հարցրեց.

— Լսել եմ տպաքանակն ավելացել է։ Առաջ 30 հազար էր, հիմա 60 հազար է, ճի՞շտ է։

— 60-ից էլ մի քիչ ավելի է,– ասացի։

Շիրազը մանկան պես հրճվեց, ուրախ էր և հպարտ, որ պետք է բազմահազար լուսանկարները տարածվեին, ու իր երեխաներին այդքան շատ մարդ տեսներ, ճանաչեր։ Բարձրաձայն չէր ասում, բայց, երևի, նրա հեռավոր նպատակն էր մեր երիտասարդներին հասկացնել՝ ընտանիքի և ազգի ամրության համար զավակներ շատ են պետք։

— Շիրազ, այդքանին ինչպե՞ս եք դաստիարակում,— կատակով հարցրի ես։

— Կյանքն է ամենամեծ դաստիարակը, կյանքից խելոք դաստիարակ չկա,— պատասխանեց Շիրազը։

(Հովհաննես Շիրազը շատ էր սիրում այդ խմբանկարը։ Այլազգի գրողների ու թարգմանիչների կենտրոնում կանգնած, նա լուսանկարվել է, երևացող ձևով ձեռքում այդ նկարը պահած)։

4 ապրիլի, 1978 թ.

Հեռախոսազանգ։ Վերցրեցի՝ Հովհաննես Շիրազն էր, գրականության բաժնի վարիչին էր ուզում։ Վարիչը բացակայում էր։

— Ինչպե՞ս եք, Շիրազ,— հարցրի։

— Լավ եմ,— ասաց Շիրազը,— լսի, քեզ մի զվարճալի բան ասեմ։ Քիչ առաջ թախտին պառկած էի, գրապահարանի տակից մկան ձագը դուրս եկավ ու հանգիստ ինձ էր նայում. «Կեղտոտ արարած,— ասացի,— գիտես որ առյուծ եմ, կատու չեմ, դրա համա՞ր չես վախենում»։

Ինքն էլ ծիծաղեց, ես էլ, ու հեռախոսն անջատվեց։

17 մարտի, 1984 թ.

Հովհաննես Շիրազի մահը ինքնաբուխ շիրազյան օրերի վերածվեց։ Իր մահով նա նույնիսկ օդը լցրեց բանաստեղծությամբ։ Անձամբ ես կարծես պարուրվել էի «Գարնանամուտով»։ Եվ աներևույթ մի ձայն օրեր շարունակ ականջիս տակ երգում էր՝

Մանուշակներ ոտքերիս ու շուշաններ ձեռքերիս,
Ու վարդերը այտերիս, ու գարունը կրծքիս տակ,
Ու երկինքը հոգուս մեջ, ու արևը աչքերիս…

Հազարավոր մարդիկ, գարնանային ծաղիկները ձեռքերին, գնում էին օպերայի ու բալետի թատրոնի շենքը, կարծես ընդառաջ էին գնում այն պատանուն, որ իջնում էր սարից, գարնան վարար ջրերի պես բերելով իր սիրառատ զգացմունքները ու շաղ տալիս՝ «մանուշակներ ու վարդեր, ու շուշաններ ձյունաթույր»։

Մարդկային հեղեղը երկփեղկվում է, և բանաստեղծին ձեռքերի վրա դուրս են բերում։ Երիտասարդները ծաղիկներ են շաղ տալիս՝ մանուշակներ ու վարդեր, ու շուշաններ… Եվ բանաստեղծն ընդմիշտ հեռանալով, դանդաղ սահում է վարդերով ցողված ճանապարհով, մինչդեռ նրա շուրջը, օդում, արծաթե սրինգները երգում են՝

Բախտս աստղերն են վեր պահել,
Ջահել եմ ես ու ձիս ջահել,
Չեմ նկատում քարեր ճամփիս,
Չեմ նկատում սարեր ճամփիս,
Քարեր, սարեր, դարեր ճամփիս։

18 մարտի, 1984 թ.

Պատուհանում մի փոքրիկ թաղարի մեջ մանուշակի թուփ ունեմ։ Բազմաթերթիկ վարդի նման։ Տեսակն է այդպիսին։ Անցյալ տարվանից դրել եմ, չի ծաղկում, թեև շատ փարթամ աճել է թուփը։ Բանաստեղծի թաղման օրը նկատեցի, որ տերևների տակ թաքնված բազմաթիվ կոկոններ կան։ Մանուշակիս թուփը կոչեցի «Շիրազի ծաղիկ»։ Հիմա սպասում եմ ծաղկելուն։

You may also like...