Հավերժ վերադարձ

(Խաչատուր Աբովյանի տուն-թանգարանում)

Սեյրանուհի Գեղամյան, Շարունակվող երկխոսություն, Երևան, 2007թ.
«Հայրենիքի Ձայն», 1984թ.

Ես ապրում եմ Քանաքեռում: Այսինքն՝ Քո հայրենակիցն եմ: Սովորել եմ այն դպրոցում, որ կրում է Քո անունը: Եւ, պատկերացրու, ամեն օր անցնում-դառնում եմ այն տան մոտով, ուր ծնվելու ապրել ես Քո բարդ, տագնապալից, դժվար եւ լուսավոր կյանքը… Բայց ներիր, ամենօրյա հոգսերի ու բազմազբաղության մեջ միշտ չէ, որ անդրադարձել եմ այդ նշանակալի փաստին: Միշտ չէ, որ անդրադարձել եմ եւ դրանով կորցրել ամեն պահ հպարտ զգալու հնարավորությունը… Ես հենց նոր դուրս եկա Քո տնից: Հայացքով շոյեցի այնտեղ գտնվող ամե՛ն, ամե՛ն ինչ. խունացած կարպետները, պռունկը ջարդված խնոցին, հացի տաշտը, կավե կարասներն ու պղնձե ամանները: Տեսնես դրանցից որի՞ վրա են մնացել Քո մատնահետքերը, դրանցից ո՞րն ես ամենաշատը սիրել…

khashatur-abovyan

Դուրս եկա եւ հիմա Քեզ հետ, Քո հայացքով նայում եմ շուրջս ու փորձում վերականգնել այն Քանաքեռը: «Քանաքեռը… Երեւանուց հինգ վերստ հեռու մի գեղ… Տեղը՝ բարձր, ջուրը՝ քաղցր, օդը՝ գեղեցիկ, չորս կողմը բաղերով լիքը… Ոչ մի բնակավայր այնքան գեղեցիկ, այնպես երկնային չէ, ինչպես այս բարձրադիր վայրը հարավային երկնքի տակ, երեկոյան մթնշաղին, երբ ահն ու հրճվանքը, սարսափն ու հույսը հիշողության մեջ դեռ թարմ են… երբ հսկա Արարատն ու Ալագյազը վրա հասնող գիշերվա մեջ հետզհետե անհետանում են աչքիցդ…»: Ներիր, Քո այնքան սիրելի, փարթամ բաղերը փոքրացել են, տեղի տվել ժամանակակից կառույցների: Ի՜նչ արած, մարդկանց մանկապարտեզներ, դպրոցներ, ինստիտուտներ, գիտական ու մշակութային օջախներ են պետք: Եւ դա էր Քո երազը, երբ գրում էիր. «Մանուկները, որոնք ուսանում են իմ ձեռքի տակ, ինձ համար նույնն են, ինչ որ երկրավոր արքայությունը… Թեեւ ես չպետք է վայելեմ նրանց պտուղները, գոնե ազգը կգտնե նրանց մեջ կատարյալ մարդիկ ոչ միայն իրենց գիտությամբ, այլեւ իրենց առաքինի բարքով, ազնվախոհ մտքով»:

Երկա՜ր, շատ երկա՜ր կանգ առա տետրակներիդ, թերթիկներիդ, նամակներիդ ու փաստաթղթերիդ առջեւ, ուզեցի նորից, դարձյալ ու դարձյալ ընթերցել, վերընթերցել Քո տողերը, որովհետեւ ժամանակին վատ եմ հասկացել Քո մեծ տառապանքը, Քո տառապագին սերն ու փոթորկուն, տենդագին որոնումները:

Ներիր…

Բայց ամենից շատ ես ինձ մեղավոր եմ զգում ահա այս փոքրիկ գրքի առջեւ, որի կազմին գրված է. «Վերք Հայաստանի, Ողբ հայրենասիրի»: Ի՛նչ ասեմ, սիրտս այն ժամանակ այսպես չի ճմլվել այդ բառերից, երեւի քիչ գիտեի հայրենիքի վերքերի ու դրանցից ծնվող հայրենասերի ողբի մասին: Այդ ամենը ամբողջությամբ հասկանալու համար էլ որոշակի պատրաստվածություն է պետք: Այն ժամանակ ինձ չի հասել Քո հոգու տենդագին բաբախյունը, երբ կարդացել եմ տողերդ. «Թող ինձ այսուհետեւ տգետ կանչեն, լեզուս բաց ա էլել՝ իմ ընտիր, ազիզ, ի՜մ սրտի սիրեկան ազգ: Թող՝ տրամաբանություն գիտեցողը իրան համքյարի համար գրի, ես՝ քո կորած, շվարած որդին՝ քեզ համար»:

Դասարանում տասնյակ անգամ լսել ու արտասանել եմ խոսքերդ. «Շունչդ տո՜ւր, հոգի՜դ, բայց քո հայրենիք մի՜ տար թշնամյաց»: Արտասանել եմ գուցե եւ գեղեցիկ, հնչեղ ձայնով, սակայն նրա իմաստի ողջ տարողությունը չի հասել մտքիս ու հոգուս խորքերը, չի հասել ձայնիդ ողջ հզորությունը, երբ գրել ես. «Ձեզ եմ ասում՝ Ձեզ՝ հայոց նորահաս երիտասարդք՝ ձեր անումին մեռնիմ, ձեր արեւին ղուրբան, տասը լեզու սովորեցեք, ձեր լեզուն, ձեր հավատը ղայիմ բռնեցեք», եւ ինչպես հարկն է՝ չի թրթռացել սիրտս, երբ կարդացել եմ Զանգվին նվիրված չքնաղ տողերդ. «Զանգի՜, Զանգի՜, գեղեցիկդ իմ Զանգի…»: Այն ժամանակ այդ ամենը եղել է պարզապես հերթական դաս, հերթական անգիրներ, վերլուծություններ… Ծիծաղելի է, ի՞նչը վերլուծել, ինչպե՞ս վերլուծել, մի՞թե հնարավոր կլինի երբեւէ վերլուծել Քո դժվար, փոթորկուն կյանքը, Քո տառապանքը, ողբը, հայրենասիրությունը… Ներիր, փորձել ենք վերլուծել…

Եւ մի՜ զարմացիր, որ «դու»-ով եմ խոսում հետդ: Մեր տարիքների միջեւ եղած տարբերությունն այնքան էլ մեծ չէ. Դու ընդամենը երեսունինը տարեկան ես: Այո, մեծ չէ մեր տարիքների տարբերությունը: Եւ ես դրանից ամոթ եմ զգում, որքան շատ հասցրիր անել դու, որքան բան ունեմ սովորելու Քեզանից, թե ինչպես պետք է սիրել հայրենիքը, ծննդավայրը, մայրենի լեզուն, Հայ մարդուն…

Եւ հիմա մտածում եմ, որ Դու երիցս ճիշտ էիր, որ այն ժամանակ, 1848-ի ապրիլի 2-ի լուսաբացին, սուս ու փուս, սովորական ու հանգիստ (արդյո՞ք հանգիստ) դուրս եկար տնից ու այլեւս չվերադարձար… Ճիշտ էիր, որովհետեւ մեզ թողեցիր հուսալու հնարավորությունը, թե մի օր վերադառնալու ես: Ու վերադարձար… Եւ մեզ հետ, մեր սերունդների հետ այդպես ջահել, գեղեցիկ, բանաստեղծորեն խենթ ու սիրառատ, հախուռն ու իմաստուն կմնաս այսօր, միշտ եւ հավիտյան…

You may also like...