Թաղված զանգերի ղողանջը

«Սովետական Հայաստան», 1985, թիվ 4
Գևորգ Աբգարյան

Նյուրնբերգյան դատավարության ժամանակ որպես գլխավոր մեղադրողի տեղակալ հանդես եկած ու դեռևս նախքան դատավարությունը պատերազմի հանցագործների ոճրագործությունները բացահայտելուն մեծ դեր ունեցած ամերիկացի նշանավոր իրավաբան Ռոբերտ Մ. Վ. Քեմպները 1978թ. բարձրաձայն հայտարարեց, որ ինքը միշտ հիշել և աչքի առաջ է ունեցել 1921 թ. Բեռլինում կայացած այն դատավարությունը, որն արդարացրեց Սողոմոն Թեհլերյանին (դրանով հռչակվելով որպես «դարի դատավարություն») և որն իր՝ Քեմպների իրավաբանական գործունեության համար օրինակ է ծառայել ոչ միայն Նյուրնբերգում, այլև՝ առհասարակ։

Վրանց Վերֆել

Վրանց Վերֆել

17-ամյա իրավաբան-ուսանողը 1921 թ. Բեռլինի դատարանի դահլիճում նստած, սեփական աչքերով տեսել էր անմեղ զոհերի վրիժառու զավակին և լսել էր Յոհաննես Լեփսիուսի մերկացնող ելույթները։ Դա էր պատճառը, որ նույնիսկ Նյուրնբերգում նա չէր մոռացել 1915-ի սպանդը։ Սակայն այսօր նյուրնբերգյան մեղադրողի հետ միասին աշխարհում կան նաև, Հերման Գոլցտի բառերով ասած, այնպիսի խորշելի մարդիկ, որոնք ընդունակ են մոռանալու նույնիսկ Օսվենցիմն ու Մայդանեկը. «Այսօր մենք արդարացիորեն խորշում ենք բոլոր նրանցից, ովքեր պնդում են, թե երբեք Օսվենցիմ և Մայդանեկ գոյություն չեն ունեցել… Թե որքան խիզախ պետք է լինել նույնիսկ այսօր պաշտպանելու համար այն սկզբունքները, որոնց Ռոբերտ Քեմպները ծանոթացել էր առաջին անգամ Բեռլինում Թեհլերյանի դատի ժամանակ, երբ իմացավ հայոց ճակատագրի մասին, երևում է վերջերս Մայնի Ֆրանկֆուրտում Ռոբերտ Քեմպների կյանքի դեմ կայացած անհաջող դավադրությունից»։ Օսվենցիմը, Մայդանեկը և 1915-ը ժխտող դավադիրները փորձեցին լռեցնել Քեմպներին։ Բայց մի՞թե հնարավոր է լռեցնել աշխարհի տարբեր դիվանատներում պահվող այն մահաշունչ վավերագրերը, որոնց անժխտելիությունը ճանաչեց առաջին հերթին Թուրքիան, երբ 1919 թ. Կոստանդնուպոլսում արդար դատավճիռ կայացրեց 1915-ի հանցագործների նկատմամբ։

Հանցագործներին մերկացնող հավերժախոս վկա է նաև «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպը, որտեղ օգտագործված են իրական փաստաթղթեր։ Վերջիններիս շարքում են նաև Յոհաննես Լեփսիուսի «Հայ ժողովրդի մահերթը» խորագիրը կրող ժողովածուում հավաքված նյութերը։ Այս պատկառելի ժողովածուն 1916-ին գաղտնի տպագրվեց և տարածվեց Գերմանիայում, իսկ հետագա տարիներին (1919, 1927, 1930, 1980) տպագրվել է նաև հրապարակայնորեն։ Այստեղ բազմիցս տպագրվել է նաև Ֆրանց Վերֆելի տիկնոջ՝ Ալմա Մահլեր–Վերֆելի օրագրությունը, ուր վկայություն կա այն մասին, որ «Մուսա լեռան քառասուն օրը» վեպում օգտագործված են ֆրանսիական ռազմական մինիստրության տրամադրության տակ գտնված փաստաթղթերը. «Մեր բարեկամը՝ դեսպան կոմս Գլաուցելը, Վերֆելի խնդրանքով Փարիզի ռազմական մինիստրությունից ուղարկեց թուրքական նախճիրին վերաբերող բոլոր տեղեկությունները, և Վերֆելը հետագայում, 1932—1933 թթ. գրեց իր «Մուսա լեռան քառասուն օրը»։ Այս տողերը հետագայում Ալմա Մահլեր-Վերֆելի գրքից քաղվել և դրոշմվել են նաև 1978-ին Բեռլինում (ԳԴՀ) հրատարակված «Մուսա լեռան քառասուն օրվա» շքեղ շապիկին, որը, ի դեպ, ձևավորված է Մարտիրոս Սարյանի նկարներով։ Հայ նկարչի վրձինը պատկերել է հայրենի հողը, իսկ ավստրիացի գրողի գրիչն անմահացրել է այդ հողի զավակների սխրանքը։

Արևմտագերմանացի վերֆելագետ Հանս Վալտեր Պոլը հայտնում է, որ Ֆրանց Վերֆելն իր վեպով «նախազգուշացնում էր Գերմանիայում Հիտլերի մոտալուտ դեսպոտիզմի մասին։ Վեպի առաջին գլուխը խորհրդավոր կերպով վերնագրված է «Մոտալուտը» (այսինքն՝ հիտլերիզմի մոտալուտ վտանգը– Գ. Ա.)… Զգայուն հեղինակը կանխազգում էր ողբերգությունն այն փոքրամասնության (հրեաների– Գ. Ա.), որին պատկանում էր ինքը»։ Մայնի Ֆրանկֆուրտում «Ֆիշեր» հրատարակությամբ լույս տեսած վեպին կից վերջաբանում դոկտոր Հելգա Վատցկեն գրում է. «Վերֆելը բանաստեղծական ազդու խոսքով արթնացնում է աշխարհի խիղճը։ Բոլոր ժողովուրդների եղբայրության մասին իր փայփայած բաղձալի գիտակցությամբ նա այս վեպով… դիմում է բոլոր… ժողովուրդներին»։

Այսպիսով, «Մուսա լեռան քառասուն օրը» ժամանակակից աշխարհում դիտվում է որպես ոչ միայն հայերին, այլև համայն մարդկությանը, պատերազմին ու խաղաղությանը վերաբերող վեպ։ Եվ պատահական չէ, որ ինչպես վեպը, այնպես էլ Լեփսիուսի ժողովածուն և Ալմա Մահլեր-Վերֆելի օրագրությունը հարյուրհազարավոր օրինակներով հրատարակվել և վերահրատարակվել են հենց Քեմպների դեմ դավադրություն կազմակերպած քաղաքում, որտեղ 1915-ի մասին ճիշտ տեղեկություններ իմանալու պահանջը հատկապես զգալի է եղել։

Այդ պահանջը Եվրոպայում զգացվում էր դեռևս 1915-ից անմիջապես հետո։ «Ազգեր են մահանում,– գրում էր Ռոմեն Ռոլանը «Ժան Քրիստոֆում»,— …Հայաստանում կոտորած է… Եվ այս բոլորը… կարող էին մի քսան «Իլիականի» նյութ հայթայթել»։

Մուսա լեռան պաշտպանության մասնակիցները

Մուսա լեռան պաշտպանության մասնակիցները

Սա փաստորեն 1915-ը դատապարտելու կոչ էր, և մենք չենք կարող այժմ պնդել, թե «Հայկական Իլիական» ստեղծելու համար Ֆրանց Վերֆելին առաջնորդած դրդապատճառներից մեկն էլ հենց Ռոմեն Ռոլանը չի եղել։ Դժվար է ժխտել նաև «տիպաբանական կապը» «Մուսա լեռան» և հայ-գերմանական ընկերության անդամ Թոմաս Մանի «Մոգական լեռան» միջև։ Երկու վեպում էլ լեռները կախարդական ուժ ունեն, հեղաշրջում են գլխավոր հերոսներին՝ Գաբրիել Բագրատյանին և Հանս Կաստորպին։ Նրանք կյանքից կտրված մտավորականներ են, որոնք կյանքը ճանաչեցին միայն լեռան վրա պատահաբար հայտնվելուց և ժողովրդի տարբեր խավերի հետ շփվելուց հետո։

Հայ մտավորական Գաբրիել Բագրատյանը լեռան վրա առաջնորդում էր քաղաքակիրթ մի ժողովրդի. «Մտավորական կիրթ մի ցեղ մինչև կապտեցնելը ծեծում էր պատերազմը իրենց գլխավոր արհեստ համարողներին»։

Սույն միտքը Վերֆելին ուղեկցել է վեպի նախապատրաստության ամբողջ ընթացքում՝ 1929– 1933 թթ.։ Այս ժամանակամիջոցում հեղինակն զբաղված է եղել «մտավորական կիրթ ցեղի» մասին նյութեր հավաքելով։ Արդյունքը եղել է այն, որ գիրքը կարդացողին այժմ թվում է, թե գրողը հայ է, որին հայտնի են հայոց պատմության, կենցաղի ու մշակույթի բոլոր մանրամասնությունները։

Ցույց տալու համար, որ ինքնապաշտպանության համար մաքառողներն իսկապես քաղաքակիրթ են (հիշենք, որ մուսալեռցիները սննդամթերքի հետ միասին Մուսա լեռ էին բարձրացրել նաև գրքեր) և ամենատագնապալի պահերին անգամ չէին մոռացել իրենց դարավոր բանաստեղծությունն ու երաժշտությունը, Վերֆելը «Մուսա լեռան քառասուն օրվա» համար նյութեր ընտրելիս առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձրել հայ միջնադարյան և ժամանակակից բանաստեղծությանը և վեպում օգտագործել է ինչպես հոգևոր, այնպես էլ աշխարհիկ երգեր։

Երգերից մեկն է Ջիվանա «Ձախորդ օրերը ձմռան նման կուգան ու կերթանը»։ Սա ընտրված է դրվատելու համար ժողովրդի լավատեսությունը։

Վերֆելն ինքը, ինչպես իր վեպով, այնպես էլ անձնական կյանքով լավագույն օրինակն է այն օտարների, որոնք հասկանում են օտարին։ «Մուսա լեռում» նա դարձել է մուսալեռցի և իր անունը հավերժ կապել է մուսալեռցիների հետ, կրկնելով նրանց սխրանքը։ Եվ հիրավի՛, այն տարիներին, երբ հղանում էր «Մուսա լեռան քառասուն օրը», այսպիսի մի վեպ գրելու համար պետք էր դիմել սխրանքի, պետք էր կանգնած լինել Մուսա լեռան նման անմատչելի մի բարձունքում, շրջապատված ստորոտում վխտացող թշնամիներով։ Ալմա Մահլէր-Վերֆելն այդ ծանր օրերին գրի առած իր օրագրությունում հայտնում է. «Այսօր, կեսօրից հետո Ֆրանց Վերֆելն ավարտեց իր «Մուսա լեռան քառասուն օրը» մեծ գիրքը… Այսպիսի ժամանակներում (ընդգծումները մերն են— Գ. Ա.) ապրող մի հալածականի համար, այս սպառնալի օրերին նման մի երկ գրելը վիթխարի գործ է»։ Վերֆելի սխրանքը վիթխարի է նաև այն առումով, որ նրա վեպն ուղղված է ընդդեմ մի ոճրագործության, որի հովանավորն էր հենց այն Գերմանիան, որի քաղաքներում շրջելով հումանիստ գրողը դեռևս նախքան վեպի հրապարակումը, 1932-ի նոյեմբերին դասախոսություններ էր կարդում, նյութ ընտրելով Լեփսիուսի զրույցը Էնվեր փաշայի հետ։

Պակաս սխրագործություն չէր նաև Ռիֆաաթ Բերեքեթի կերպարն ստեղծելը։ Ինչպես որ վեպում զանազանված են երկու Գերմանիա՝ լեփսիուսների Գերմանիան և Էնվերին հովանավորած Գերմանական կայսրությունը, այդպես էլ Ռիֆաաթ Բերեքեթի կերպարով Վերֆելն ստեղծել է ազնիվ մարդկանց Թուրքիան, որը բոլորովին տարբեր է Էնվերի Թուրքիայից։ Գաբրիել Բագրատյանն իր հանգուցյալ հոր հին բարեկամին՝ թուրք Ռիֆաաթին ընդունում է հարազատ հոր նման. «Որքան բախտավոր եմ Ձեր մեջ երկրորդ հայր տեսնելուս համար»։ Իսկ թուրք Ռիֆաաթը Բագրատյանին հայրաբար նվիրում է հայոց թագավոր Աշոտ Բագրատունու պատկերը կրող և նրա օրոք շրջանառության մեջ գտնված դրամը, չմոռանալով ավելացնել. «Արծաթյա դրամը հազար տարի առաջ կտրել է տվել այն հայ թագավորը, որը քո ազգանվան նման մի ազգանուն ուներ՝ Աշոտ Բագրատունի։

Դրամը Վանա լճի շրջակայքից է և շատ հազվագյուտ է»։ Ուրեմն՝ հայոց ազգը ոչ միայն չպետք է ոչնչանար, այլև պետք է ձգտեր Բագրատունյաց Հայաստանին, որը ոչ թե ինչ-որ հեռավոր ու մտացածին երկիր է, այլ հենց այն երկիրը, որը գտնվում է Վանա լճի շրջակայքում։ Սա է Ռիֆաաթի նվիրած դրամի արտահայտած միտքը։

Ռիֆաաթ Բերեքեթը Գաբրիել Բագրատյանին նվիրում է նաև հելլենական մի հնադարյան դրամ, որի վրա հունարեն մակագրված է. «Առ անմեկնելին ի մեզ և ի վեր, քան զմեզ»։ Վերֆելն այս մակագրությունը դարձրել է վեպի վերջին գլխի վերնագիրը։ Իսկ այդ գլխում տեղի են ունենում իսկապես անմեկնելի իրադարձություններ։ Բագրատունյաց թագավորների անունը կրող Բագրատյանը քառասուն օր ժողովրդին Մուսա լեռան վրա առաջնորդելուց հետո, երբ Միջերկրական ծովում հայտնվում են ֆրանսիական նավերը և վերջապես փրկում են պաշարյալներին, որոշում է մեն-մենակ մնալ լեռան վրա։ Նա քայլերն ուղղում է դեպի իր զոհված զավակի՝ պատանի հայրենասեր Ստեփանի գերեզմանը և փարվում գերեզմանախաչին։ «Սակայն կողքից անսպասելի կրակ է փայլատակում (դարանակալ թուրքերն սպանում են նրան— Գ. Ա.)… Նա կառչեց փայտից, փայտի հետ փռվեց գետնին։ Եվ որդու խաչն ընկավ հոր սրտին»։ Այսպես է ավարտվում Գաբրիել Բագրատյանի կյանքը։

Իմ ընդգծածը վեպի վերջին նախադասությունն է։ Արդյոք ո՞րն է նախադասության իմաստը։ Այն, որ որդուն զոհաբերելու փաստի ամբողջ ծանրությունը հայրն զգաց միայն այն բանից հետո, երբ ինքն էլ չկամեցավ փրկվել, մնաց լեռան վրա և այժմ իր մարմնով ծանրանում է որդու գերեզմանին։ Թե՞ այն, որ միևնույն գերեզմանում թաղվեցին հոր և որդու նվիրական իղձերը՝ մնալ ու ապրել փրկված հայրենիքում։

Մյուսներին ֆրանսիական քավերը տարան Մուսա լեռից դեպի Պորտ Սաիդ կամ Ալեքսանդրիա: «Պորտ Սաիդ կամ Ալեքսանդրիա։ Հայ փախստականների ինչ-որ գաղթակայան։ Մուսա լեռը փոխարինել ինչ-որ նեղ ու ցածրիկ փարախով։ Նվիրական բարձունքից իջնել ստրկության վիհը՝ հույս դնելով նոր ողորմության վրա։ Ինչո՞ւ»։ Այս մտորումները Բագրատյանին հանգեցնում են լեռան վրա մնալու վճռին…

Հայաստանի գիտությունների ակադեմիան անցյալ տարի՝ 1984 թ. հրատարակեց «Մուսա լեռը» կոչվող բանահյուսական և ազգագրական նյութերի մի ժողովածու (կազմեց՝ Վերժինե Սվազլյանը), ուր տպագրված է մուսալեռցիների երդումը. «Իս հուս ձննուձ իմ, հուս ալէ բըր միռնիմ… թաքէ մուհաջըր չը մըննօ» («Ես այստեղ ծնվել եմ, այստեղ էլ կմեռնեմ… բայց գաղթական չեմ դառնա»)։ Արդյոք ավստրիացի գրողն այս երդումն իմացե՞լ է։ Դժվար է ասել։ Փաստն այն է, որ Ստեփան և Գաբրիել Բագրատյանները չգաղթեցին, հավերժ մնացին այն բարձունքում, որի վրա մուսալեռցիներն իրենց նախահայրերի շիրիմներից հող էին տարել, «մի քանի զամբյուղ սրբազան շիրմահող։ Կռվի մեջ կամ մահճում մեռնողները բոլորովին լքված չեն լինի անսիրտ ամայության գրկում, այլ իրենց գլխի տակ մի բուռ հին, սրբազան ու մշտնջենական հող կունենան»։ Հայր ու որդի չբաժանվեցին նախնիների շիրմահողից, խառնվեցին այդ հողին: Հող էին՝ հող դարձան…

«Մուսա լեռան քառասուն օրում» անմահացել է նաև մեկ ուրիշ հայր, այս անգամ արդեն ոչ թե գրական, այլ իրական հայր՝ Դանիել Վարուժանը։ Բանաստեղծի կնոջ վկայությամբ, իրենց վերջին զավակը ծնվել է հոր նահատակության օրը։ Անկախ նրանից, թե Վերֆելն այդ մասին իմացել է, թե ոչ, փաստն այն է, որ նա իր վեպի համար ընտրել և Մուսա լեռան վրա հնչեցրել է Վարուժանի հենց այն բանաստեղծությունը («Հայկակներուն օրորանը»), որի վերնագրի մեջ գտնվող «հայկակ» բառը և բանաստեղծի նահատակության օրը ծնված որդու՝ Հայկակի կամ Հայկի անունը համընկնում են։ Համընկնում է նաև այն, որ բանաստեղծության գերմաներեն թարգմանության մեջ օրորոցում գտնվող Հայկակն սպասում է վրիժառության. «Փոքրիկ թաթիկները սեղմած, բռունցքներ դարձրած, սպասում է մեծանալուն…»։ Բանաստեղծությանը նվիրված առանձին հոդվածում («Դանիել Վարուժան և Ֆրանց Վերֆել», «Գրական թերթ», 1984 թ., N 23) մենք արդեն նշել ենք այն փաստը, որ Վերֆելի վեպի շնորհիվ Վարուժանի բանաստեղծությունը թարգմանվել է շուրջ քառասուն լեզուներով և հայտնի դարձել միլիոնավոր ընթերցողների։ Վարուժանն այդպիսով ձուլվել է մուսալեռցիներին և նրանց հետ մեկ անգամ էլ անմահացել։

«Մուսա լեռան քառասուն օրում» բացի բանաստեղծություններից օգտագործված են նաև բանահյուսական նյութեր։ Սրանց մեջ կան նաև այնպիսիները, որոնք ուրիշ ոչ մի տեղ չեն պահպանվել և փրկվել են միայն Վերֆելի գրի առած ձևով։ Այսպես օրինակ, Վերֆելը մուսալեռցիներից լսել է մի ավանդություն, որի համաձայն «Սուքիասյաններ» կոչվող քրիստոնեական համայնքը բնակվել է Մուսա լեռան վրա։ Սա գրի է առել միայն Վերֆելը։ Իսկ 5-րդ դարից եկող գրավոր ավանդության համաձայն (ինչպես նաև՝ ըստ յոթերորդ դարում հայերենից վրացերեն թարգմանված տարբերակի) Սուքիասյանների բնակավայրը եղել է Հայկական պարի Սուկավետ կամ Ջրաբաշխ լեռը։ Այլադավաններից հալածված քրիստոնյաները բարձրացել են այդ լեռը և մուսալեռցիների նման դիմացել են անասելի զրկանքների։ Միայն զարմանալ կարելի է, թե ավստրիացի գրողն ինչպես է կարողացել գտնել իր վեպին այդպես լավ հարմարվող ավանդությունը։

Վերֆելի գրանցմամբ է փրկվել և մեզ հասել նաև մի սիրային երգ, որը Մուսա լեռան վրա երգել է վիպական հերոսուհի Իսկուհին։ Այս դժբախտ աղջնակը հազիվ փրկվել էր Զեյթունի կոտորածից և խեղանդամ բարձրացել էր Մուսա լեռ։ Նրա երգած սիրերգի հայերեն բնագիրը մինչև այժմ էլ չի գտնված, և եթե Վերֆելը ժամանակին գրի առած և թարգմանած չլիներ, մենք մինչև վերջ էլ չէինք իմանա հայ պոեզիայի այդ հազվագյուտ նշխարի մասին (վեպի արևմտահայերեն և արևելահայերեն թարգմանություններում երգը, դժբախտաբար, գերմաներենից թարգմանված է կրճատումներով և շեղումներով)։

Գերմաներեն վեպում այն բաղկացած է հետևյալ ինը տողերից, որոնք մենք գերմաներենից թարգմանում ենք բառացի (մեր թարգմանածը, բնականաբար, չի կարող փոխարինել կորած երգին, որը երգվել է չափածո և հնչել է հուզառատ երաժշտությամբ)։ Տղան երգում է աղջկա մասին.

Նսա գալիս էր իրենց այգուց
Եվ իր կրծքին սեղմած ուներ
Երկու պտուղ նռնենու,
Երկու փայլուն, մեծ խնձոր։

Դրանք նա տվեց ինձ, ես չվերցրի։
Այնժամ նա ձեռքով խփեց,
Այնժամ նա ձեռքով խփեց իր կրծքին,
Խփեց երեք անգամ, վեց անգամ, տասներկու անգամ,
Խփեց, մինչև որ կրծոսկրը ջարդեց։

Մենք թարգմանեցինք երգի միայն արձակ բովանդակությունը, իսկ չափածոյի հմայքը հայտնի է եղել միայն երգողներին։

Մուսա լեռան վրա հնչել են ոչ միայն հայկական երգեր, այլև եվրոպացի կոմպոզիտորների ստեղծագործություններ։ Վերֆելը գրում է. «Գեղարվեստական բաժնի հաջորդ մասնակիցը Բագրատյանի տան գրամոֆոնն էր։ Իրիկնային օդի մեջ նախ ծավալվեց Թագադրման քայլերգը «Մարգարեից» և ապա՝ մեղմիկ ծորում էր Էդվարդ Գրիգի «Օզեի մահվան» թախծոտ գործիքային հատվածը»։ Երաժշտությունը այնքան հարազատ էր, որ մուսալեռցիներին թվում էր, թե «նորվեգացին (Գրիգը— Գ. Ա.) այդ դանդաղ երաժշտական համարը հանել էր իրենց հոգուց»։ Վեպի արևմտահայերեն թարգմանության մեջ «Մարգարեի» փոխարեն գրված է «Մարգարեներ», իսկ «Օզեի մահը» առհասարակ կրճատվել է և փոխարենը գրված է «Մելամաղձոտ կտոր մը»։ Արևելահայերեն թարգմանության մեջ էլ կրճատվել է Թագադրման քայլերգը, իսկ «Օզեի մահը» դարձել է «Օզենի մահը»։ Այսպիսով, հայ ընթերցողին փաստորեն հայտնի չէ, թե Մուսա լեռան վրա որոշակիորեն ինչ երաժշտություն է հնչել։ Այնինչ Ֆրանց Վերֆելը պատահաբար չէ, որ ընտրել է հատկապես նշված երաժշտական գոհարները։ Դրանցով նա նախ կամեցել է կրկին հիշեցնել, որ գոյության համար մաքառող ժողովուրդը բարեկիրթ է (եվրոպական երաժշտությունը նրան հարազատ է), և երկրորդ՝ լեռան վրա հնչած երաժշտական նմուշներից յուրաքանչյուրն իր խորհուրդն ունի։ «Մարգարեն» Ջակոմո Մեյերբեերի (1791—1864) օպերան է, ուր Մյունստերի կրկնակնունքների (անաբապտիստների) առաջնորդ Յոհան Լեյդենացին 1536 թ. ենթարկվում է մահապատժի։ Խոշտանգվող մահապարտն ապշեցուցիչ տոկունություն է ցուցաբերում։ Վերֆելն այս պատկերը համադրել է մուսալեռցիների տոկունությանը։ Թագադրման քայլերգն օպերայի ամենահանդիսավոր երաժշտությունն է։ Ինչ վերաբերում է «Օզեի մահվանը», դա նորվեգացի կոմպոզիտորի «Պեր Գյունտ» սյուիտի գործիքային մասն է, որն ընթանում է հերոսի մոր մահը թեթևացնող հեքիաթային երաժշտությամբ։ Այս երաժշտության ընտրությունը վեպում ինքնըստինքյան հասկանալի է։

Երգն ու երաժշտությունը «Մուսա լեռան քառասուն օրում» հանդիպում են նույնիսկ ամենաանսպասելի իրադարձություններում։ Հիշենք Սարգիս Կիլիկյանի միջադեպը։ Դառը կյանք ապրած այս հայը Մուսա լեռ բարձրանալուց առաջ հազիվ էր փրկվել մահից։ Գիշերը մնացել էր անմեղ սպանվածների դիակների մեջ, ձևացրել էր մեռած։ Դիակ կողոպտողները եկել էին նրան նույնպես թալանելու։ «Մեռել կողոպտողները կատաղած քաշքշում էին նրա ոտքերից։ Ուզեցին կացնով կտրել սրունքները, կոշիկները հանել… ծոր տալով մի նոր երգ.

«Հեփ գիթդի, հեփ բիթոի» («Բոլորը անցան, բոլորը վերջացան»),
«Քեսե, քեսե, պուրպուր յոլլարա» («Մորթոտելով, քշում տանում են»)։

Սրանք եվրոպական երաժշտությանը հակադրվող վանդալական երգեր են։ Իսկ սպանելու և մեռել կողոպտելու պահին երգ ու երաժշտություն հնչեցնելն ակամայից հիշեցնում է Հայնրիխ Հայնեի ծաղրը («Անգլիական ֆրագմենտներ»), «Ճակատամարտերի արյունոտ սպանդը, մահվան սուր գերանդու սոսկալի ձայները անտանելի կլինեին, եթե դրա կողքին չհնչեր թուրքական խլացուցիչ երաժշտությունը»։

Վանդալները պատրաստվում էին վայելելու նաև մուսալեռցիների դիակների կողոպուտի հաճույքը։ Սակայն մեռելակերույթը տեղի չունեցավ։ Մուսալեռցիները բարձրացան լեռ։ Բարձրանալուց առաջ նրանք որոշեցին եկեղեցու զանգերը թաղել գետնի տակ, որպեսզի դիակների սիրահարների ձեռքը չընկնեն, չպղծվեն։ Զանգերը գերեզման իջեցնելու պահին երգչաց դասը երգում էր հայոց շարականներից ամենահանդիսավորը՝ 12-րդ դարի վերջի և 13-րդ դարի սկզբի երաժիշտ Խաչատուր Տարոնացու (կամ՝ Հաղարծնեցու) «Շարական հանդերձին».

Խորհուրդ խորին, անհաս անսկիզբն…

Այս անզուգական շարականի մասին հայ միջնադարյան երաժշտության լավագույն մասնագետներից մեկը՝ արվեստի վաստակավոր գործիչ Նիկողայոս Թահմիզյանը, Հայկական սովետական հանրագիտարանում (հատոր 5) գրում է. «Իր վիպական հզոր շնչով, հուզականության նոր որակով ու զարդոլորումների նկարագրով կրում է ոչ միայն անհատական ստեղծագործության, այլև դարաշրջանին հատուկ մեղեդիական բարձր ճաշակի կնիքը»։ Եվ իսկապե՛ս, եթե շարականի հեղինակի անունը պահպանված չլիներ (ութ տնանոց շարական-ակրոստիքոսի յուրաքանչյուր տունն սկսվում է այնպիսի մի տառով, որը մյուս տների սկզբնատառերին գումարելիս ստացվամ է Խաչատուր անունը), կարելի էր մտածել, որ հայոց պատարագի նախերգի պաշտոնը կատարող սույն երգը ոչ թե անհատական ստեղծագործություն է, այլ հորինել և երգել է ամբողջ ժողովուրդը։ Առաջին անգամ երգվել է հայոց և վրաց զորավար Զաքարե սպասալարի հրամանով բացօթյա երգեցողության պահին Լոռու մոտերքում։ Կասկած չի կարող լինել այն մասին, որ Ֆրանց Վերֆելը Վիեննայի Մխիթարյանների միջավայրում լսել է այս դարակազմիկ երաժշտությունը, իմացել նրա պատմությունը և իր լսածի ու իմացածի հիման վրա ընտրել հատկապես սույն շարականը, համադրելու համար Մեյերբեերի և Գրիգի երաժշտության հետ և հակադրելու համար վանդալների երգերին։ Ափսոս, որ հայ երաժշտի անունը վեպում չի նշված, և օտար ընթերցողին հայտնի չէ այդ անվան առաջին տառով սկսվող «Խորհուրդ խորինի» հոգեզմայլ երաժշտությունը։

Խաչատուր Տարոնացու երաժշտությունը դարձել է վեպին ուղեկցող երաժշտություն և երգվել է ոչ միայն զանգերի թաղման արարողության ժամանակ, այլև Մուսա լեռան ամենաճակատագրական պահերից մեկում, պաշարման քառասուներորդ օրը, երբ ժողովուրդն այլևս սպառել էր մաքառման բոլոր հնարավորությունները և սպասում էր իր բազուկներին ուժ տվող մի արարչական միջնորդության.

Որ զարարչական բազուկս քո տարածեցեր ընդդէմ աստեղաց.
Հաստատեա զբազուկս մեր կարողութեամբ,
Համբարձմամբ ձեռաց առ քեզ միջնորդել…

Եթե հերոսամարտի վերջին օրը երգված այս շարականին հաջորդեց փրկությունը, ապա դրանից քառասուն օր առաջ միևնույն շարականի հնչյունների տակ գերեզմանափոս իջեցված զանգերի վրա «թափվող հողաշերտերից առաջացած պղնձյա խուլ զնգոցը ժողովրդին մարգարեաբար հուշում էր, որ գնացողների համար չկա վերադարձ, մեռյալների համար՝ հարություն»…

Այսպես էր, սակայն, մինչև լեռ բարձրանալը։ Իսկ լեռ բարձրանալուց հետո թաղված զանգերի ղողանջը շարունակեց հնչել մաքառողների սրտերում։ Հողաշերտերից առաջացած պղնձյա խուլ զնգոցը կոչ էր անում պողպատյա կամք ցուցաբերել։ Այդ կամքի զորությամբ մուսալեռցիները քառասուն օր մարտնչեցին և հաղթեցին։

Պատերազմն ավարտվեց։ Ժամանակն առաջացավ։ Մեռյալները հարություն առան և բնակություն հաստատեցին «Մուսա լեռան քառասուն օրում»։ Ֆրանց Վերֆելի վեպը դարձավ տոկունների կտակարան։ Այն խախտեց ժամանակն ու տարածությունը, հասավ ամենահեռու վայրեր, թևածեց նաև երկրորդ համաշխարհայինի հորիզոններում, բարձրացավ հարավսլավական լեռները և Բրանկո Չոպիչի բերանով պարտիզաններին կոչ արեց. «Հայրենիքի համար պետք է կռվել այնպես, ինչպես կռվում էին հայերը Մուսա լեռան վրա»։

Քառասուն լեզուներով թարգմանված «Քառասուն օրվա» ռուսերեն թարգմանությանը կից ուղերձում ռուս նշանավոր բանաստեղծ, սոցիալիստական աշխատանքի հերոս Միխայիլ Դուդինը գրում է. «Դեպի Էջմիածին տանող ճանապարհի վրա, Մուսալեռ գյուղի մոտ… կա մի կոթող, Մուսա լեռան հերոսների հուշարձանը։ Այն խոյանում է բարձունքում որպես անվեհերության աշտարակ՝ կերտված կարմիր տուֆից… Հմտորեն տաշված տուֆի կարմիր երեսին դեռ չի դրոշմված Մուսա լեռան հերոսներից և ոչ մեկի անունը։ Դրանք՝ այդ անունները, կփորագրվե՛ն: Կփորագրվեն բոլորը, առանց բացառության։ Եվ այդ անունների մեջ ես կկամենայի տեսնել նաև անունը Ֆրանց Վերֆելի, որն այս գիրք-սխրանքը կերտել է բոլոր մարդկանց համար, բոլոր ժամանակներում…»։

Գիրք-սխրանքը բաղկացած է երեք հատորից, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի մեկական բնաբան՝ քաղված Հովհաննի հայտնությունից։ Վեպն ավարտող հատորի բնաբանն է (թարգմանում ենք վեպի գերմաներեն բնագրից)՝ «Հաղթողին պետք է պարգևեմ… մի սպիտակ քար, և քարի վրա գրված մի նոր անուն…»։ Ի վերուստ նախատեսված պարգևը, որի վրա գրվելու է հաղթողի անունը, ինչպես տեսնում ենք, սպիտակ քարն է, բայց Մուսա լեռան քարերը կարմիր ներկվեցին, և հաղթողների անունները պետք է գրվեն կարմիր քարի վրա։ Ավստրիացի «մուսալեռցու» անունը նույնպես հայոց հողում դրոշմվելու է արնավառ հուշարձանի պատին որպես արյունակից դարձած հաղթողի անուն…

Հույն մատենագիր Եպիփան Կիպրացին չորրորդ դարում գրել է. «Արձան ոչ եթէ ի վերայ գերեզմանաց միայն արձանագրի» («Արձանագրությունը միայն գերեզմանների վրա չէ, որ արձանագրվում է»)։ Ֆրանց Վերֆելի անունը միայն Վիեննայում հանգչող գերեզմանաքարի վրա չէ՛, որ արձանագրված է, և միայն Էջմիածնի կարմիր հուշարձանի վրա չէ՛, որ դեռ արձանագրվելու է։ Այն վաղուց արդեն դրոշմված է «Մուսա լեռան քառասուն օրվա» ճակատին։ Իսկ «Մուսա լեռը» Վերֆելի հավերժական հուշարձանն է։

Իսկ մենք խնդրենք լիտվուհի բանաստեղծուհի Վիլիա Շուլցայտեին՝ ավարտելու ավստրիացի գրողի վեպին նվիրված մեր հոդվածը.

Ահա երիցս խոնարհվում եմ ես
Քո անգերեզման մահերի առջև…
Դու առաջինը կրծքիդ զգացիր
Ցեղասպանության դաշույնի թույնը։
Եվ մարդկությունը,
Կուրացա՛ծ, խաբվա՛ծ իմ մարդկությունը,
Քո անհաշվելի զոհերից հետո
Միայն հասկացավ,
Թե Օսվենցիմը դա Դեր Զորն է նույն…

Վիլիա Շուլցայտեն թեև օտարուհի է, բայց ասես Մուսա լեռան հերոսուհի Իսկուհու քույրը լինի, որը խոնարհվում է հայոց անգերեզման մահերի առջև և Հայաստանի մեջ է տեսնում իր հոգու օթևանը։

Հայաստան, սեր իմ,
Քո քարերն ասես իմ արցունքներն են, որոնցով լալիս,
բեռնաթափում եմ ծանրացած սիրտս…
Շնորհակալ եմ ինձ տրված բախտից՝
Քեզ մերձենալու, քեզ վայելելու
Եվ քո հոգու մեջ՝ հոգուս օթևան գտնելու համար…

You may also like...