Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքություն

«Մտածենք մեր Երուսաղեմ քաղաքին վրայ.
մշտապես հիշենք պայծառությունը անոր, որ
հավիտենական թագավորի մայրաքաղաքն է»:
Հովհան Ոսկեբերան

Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքությունը քրիստոնեական եկեղեցու ամենանվիրական և փառավոր անցյալ ունեցող աթոռներից մեկն է` իբրև սրբավայր և հոգևոր կենտրոն: Ներկայացվող թեման կարևորվում է Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքության շուրջ ծավալվող իրադարձությունների արդիականությամբ և դրանց նկատմամբ համաշխարհային հանրության ուշադրությամբ: Հայոց Պատրիարքությունը դարեր շարունակ եղել է Երուսաղեմի համաքրիստոնեական սրբատեղիների պահապանը: Հայ միաբանների ջանքերի շնորհիվ Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքությունը շուրջ երկու հազար տարի հավասար դիրք է գրավում Կաթոլիկ (500-600 մլն հետևորդ) և Ուղղափառ (200-300 մլն հետևորդ) պատրիարքություններին: Երուսաղեմի սրբավայրերում իրավունքների պահպանման անհրաժեշտությունը ստիպում է առ այսօր կրոնական արարողությունները կատարել ճշգրիտ ժամին և հստակ որոշված վայրերում: Կանոնավոր և անվրեպ, որովհետև որևէ անզգուշություն կարող է տվյալ իրավունքների կորստի պատճառ դառնալ` հօգուտ մրցակից կողմերի:

Պատմական ակնարկ

Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքության հիմնադրման վերաբերյալ կա մի քանի վարկած, որոնցից մեկի համաձայն` Քրիստոսի համբարձումից հետո առաքյալները հավաքվել են Երուսաղեմում և որպես առաջին եպիսկոպոս ընտրել ու օծել Հակոբ Տեառնեղբայր առաքյալին: Նա իր աթոռը հաստատել է Սիոն լեռան վրա` իր բնակավայրում, ուր այժմ կանգնած է Հայոց Սրբոց Հակոբեանց տաճարը (Էմմանուել Աթաջանյան, Գևորգ Մադոյան ՙԵրուսաղեմի Հայոց սրբավայրերը՚, Մոսկվա, 2003, էջ17:): Նմանապես հաստատվում է, որ այս տաճարում է պահվում Հովհաննես Ավետարանչի եղբորորդու` գլխատված Հակոբի (Հիսուսի տասներկու առաքյալներից է) գլուխը (Վահրամ Կեոքչյան, «Հայ Երուսաղեմը դարերուն մեջ», Երուսաղեմ, 1965, էջ 13-14:): Այս ավանդությունները ներկայացվում են իբրև վկայություններ ու փաստեր` շեշտելու համար Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքության պատմական կապերը երկու առաքյալների հետ:

Երուսաղեմ

Ըստ Գրիգոր Տաթևացու և Հովհաննես վարդապետի աշխատությունների` Գրիգոր Լուսավորիչը ուխտագնացություն է կատարել Երուսաղեմ, սակայն, իրեն արժանի չհամարելով անմիջապես մտնել Քրիստոսի գերեզման, յոթ տարի աղոթքներով ապրել է մերձակա քարանձավներում: Ապա նա մտել է Քրիստոսի գերեզմանը և Տիրոջից խնդրել, որ վառվի լույսը` ի նշան իր Համբարձման: Հրաշքով վառվել են ջահերը: Այս հրաշքը Գրիգորին «Լուսավորիչ» է դարձրել ոչ միայն հայերի, այլև` բոլոր քրիստոնյաների համար: Հայաստանի նախարարական տները և եպիսկոսկոպոսական աթոռները հայ ուխտավորներին օթևանով ապահովելու համար Երուսաղեմում կառուցել են բազմաթիվ վանքեր, որոնց թիվն, ըստ պատմիչ Անաստաս վարդապետի, VII դարում հասել է 70-ի (Մկրտիչ Աղավնունի, «Հայկական հին վանքեր և եկեղեցիներ սուրբ երկրի մեջ», Երուսաղեմ, Տպարան Սրբոց Յակոբենաց, 1931, ԺԴ-ԺԵ (էջ 14-15):

Քրիստոսի խաչելությունից մինչև Քաղկեդոնի ժողովը (451թ.) Երուսաղեմում եղել է մեկ համաքրիստոնեական պատրիարքական աթոռ, որտեղ հայ, հույն, ասորի պատրիարքները հովվել են Պաղեստինի քրիստոնյաներին: Ամեն ազգ ունեցել է իր սեփական վանքերն ու սրբատեղիները, որոնք ենթակա են եղել Հակոբ Տեառնեղբոր աթոռակալներին: Քաղկեդոնի ժողովի ժամանակ Ընդհանրական եկեղեցին ընդունել է բանաձև Քրիստոսի երկբնակության` մարդկային և աստվածային տարանջատված բնության վերաբերյալ, ըստ որի Քրիստոս և՜ մարդ էր, և՜ Աստված: Հայերը, հավատարիմ մնալով առաջին երեք Տիեզերաժողովներին (Նիկեա` 325թ., Կ. Պոլիս` 381թ., Եփեսոս` 431թ.), մերժել են Քաղկեդոնի երկբնակությունը` ընդունելով Քրիստոսի մարդկային և ատվածային էությունները մեկ համագոյության մեջ: Այդ ժամանակվանից սկսվել է Քրիստոսի եկեղեցու երկփեղկումը: Երուսաղեմի միասնական Աթոռը բաժանվել է երկուսի. Հունաց Պատրիարքության, որն իր իշխանությունը տարածել է երկաբնակ քրիստոնյաների վրա, և Հայոց Պատրիարքության, որն իր հովանավորության տակ է առել Քրիստոսի միաբնակ էությունն ընդունող մյուս համայնքները` մասնավորաբար ասորիներին, ղպտիներին և եթովպացիներին: Նշված ժամանակահատվածում էլ ձևավորվել է հայ-հունական հակամարտությունը` Երուսաղեմում գերակայություն հաստատելու համար: Երուսաղեմը, որը Սուրբ քաղաք է երեք կրոնների` քրիստոնեության, հուդայականության և իսլամի համար, բազմիցս ենթարկվել է նվաճումների, որի արդյունքում փոխվել են քաղաքի իշխանությունները: Հայկական և հունական համայնքները փորձել են ստանալ իշխանությունների հովանավորությունը և իրենց իրավունքները վավերացնող փաստաթղթեր:

Հայ-հունական վեճերի հիմնական պատճառներն էին` պայքարը Երուսաղեմի սրբավայրերում գերակայության համար և հայերին համադավան հաբեշների, ղպտիների, ասորիների ենթակայության հարցը: Ելնելով այն հանգամանքից, որ ինչպես հայերը, այնպես էլ թվարկված համայնքները միաբնակ էին, Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքությունը միանգամայն իրավասու էր իր հովանավորության ներքո առնելու նրանց` հողերով և հարստություններով հանդերձ: Հունաց պատրիարքությունը, որը շահագրգռված էր իրեն ենթարկելու վերջիններիս և վերահսկելու նրանց ունեցվածքը, ամեն կերպ ջանում էր ապացուցել իր իրավասությունն այդ խնդրում: Այսպիսով, ինչպես տեսնում ենք, հայ-հունական վեճերի առանցքն առավելապես կրում էր նյութական և ոչ դավանաբանական բնույթ:

Պարսկա-բյուզանդական պատերազմի ժամանակ պարսից Խոսրով II (591-628 թթ.) արքան 614թ. գրավել է Երուսաղեմը, հիմնովին ավերել քաղաքը և գերեվարել Գողգոթայի Սուրբ Հարության տաճարում զետեղված Տերունական Խաչափայտը: Ուշագրավ է, որ պաշարված Երուսաղեմի դարպասները Խոսրով թագավորի զորքի առջև բացել են քաղաքի հրեաները: Բյուզանդիայի հայազգի Հերակլ կայսրն (610-641 թթ.) իր պատասխան արշավանքի ժամանակ (622-628 թթ.) գրավել է Տիզբոնը, որտեղ պարսիկները պահել են Քրիստոսի Խաչափայտը, և 628թ. սեպտեմբերի 14-ին այն վերադարձրել Երուսաղեմ: Այդ օրը հռչակվել է որպես գերյալ Խաչափայտի ազատագրման օր, որը տոն է դարձել քրիստոնյա բոլոր եկեղեցիների համար: «Վերադարձը Սուրբ Խաչի»` Խաչվերացը Հայաստանյայց առաքելական Սուրբ եկեղեցու Տաղավար տոներից է, որը նշվում է սեպտեմբերի 14-ին մոտ կիրակի օրը (սեպտեմբերի 11-17 ընկած միջակայքում): Զեքի ադ-Դին արաբ պատմիչի հաղորդած տվյալների համաձայն` Երուսաղեմի Հայոց պատրիարք Աբրահամը 626թ. գնացել է Մեքքա, որտեղ Մուհամմադ մարգարեն նրան իր ափով կնքած հավատարմագիր (չարթըր) է շնորհել` Երուսաղեմի Հայոց եկեղեցու անձեռնմխելիության մասին (Աստվածատուր Հովհաննեսյանց, «Պատմություն Երուսաղեմի», Երուսաղեմ, Տպարան Սրբոց Յակոբեանց, 1999, էջ 109): Այն հայոց պատրիարքության կարգավիճակը որոշող պաշտոնական փաստաթղթերից առաջինն էր: Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքարանին տրված արաբական արտոնագրերը կրում են «Ալի-Մանշուր» ընդհանուր անունը, որը թարգմանաբար նշանակում է հրովարտակ: Մուհամմադի կողմից տրված փաստաթղթի բնագիրը չի պահպանվել, որը, թերևս, կարող էր կասկածի տակ դնել այդ արտոնագրի գոյության հարցը, եթե Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքարանում պահպանված չլիներ դրա պատճենը, որտեղ կան 30 հոգու, այդ թվում` նաև Օմար խալիֆի ստորագրությունները:
Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքության կարգավիճակը հաստատող փաստաթղթերից երկրորդը տվել է Օմար խալիֆը (634-644թթ.) 636թ.: Ըստ պատմագրության, երբ Օմարը գրավել է Երուսաղեմը, նրան ցույց են տվել Մուհամմադ մարգարեի հավատարմագիրը, որի շնորհման ժամանակ ինքը ևս ներկա է եղել: Օմարը Երուսաղեմի Հայոց պատրիարք Գրիգոր Ուրֆայեցուն շնորհել է նոր հավատարմագիր, որը հաստատել է մարգարեի շնորհները:

969թ. Եգիպտոսի Ֆաթիմյանները գրավել են Երուսաղեմը: X-XI դդ Ֆաթիմյան խալիֆների և սելջուկ ամիրաների պայքարի հետևանքով Երուսաղեմը, հատկապես համաքրիստոնեական սրբավայրերը, դարձել են կռվադաշտ և 10-12 անգամ ձեռքից ձեռք անցել: Այս ժամանակահատվածում Հռոմի Պապ Ուրբանոս II-ի օրհնությամբ և հովանավորությամբ` Քրիստոսի Սուրբ Գերեզմանը և այլ սրբավայրերը իսլամի տիրապետությունից ազատելու նպատակով կազմակերպվել է Խաչակրաց առաջին արշավանքը (1095-1099թթ.):

1099թ. Ֆրանսիայի Ստորին Լոթարինգիայի դուքս Գոտֆրուա Բուլոնացու բանակը 40 օրվա պաշարումից հետո գրավել է (հուլիսի 15-ին) Երուսաղեմը և Օմարի մզկիթի վրա բարձրացրել խաչակիր դրոշակը: Երուսաղեմի ազատագրումից 20 տարի անց իսլամական աշխարհը սրբազան պատերազմ (Ջիհադ) է հայտարարել խաչակրության դեմ և 1145թ. մուսուլմանները հետ են վերադարձրել խաչակիրների համար ռազմավարական կարևոր դիրք զբաղեցնող ամրոցներից մեկը` Եդեսիան:

Խաչակիրների տիրապետության շրջանում Երուսաղեմի Լատինական թագավորության հաստատմամբ (1099-1187 թթ.) հայ-հունական հակամարտությանը ավելացել է երրորդ կողմը` կաթոլիկները, որի արդյունքում, նրանք սրբավայրերում գերակայության (praedominium) են հասել` ի վնաս միացյալ քրիստոնյա եկեղեցիների, մանավանդ` հույն ուղղափառների (Արբակ Մխիթարյան, «Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքարանի գանձերը», Երուսաղեմ, 1969, էջ18:): 1172թ. տարբեր եկեղեցիների ներկայացուցիչներ պաշտամունք են մատուցել Սուրբ Հարության տաճարում` թեև լեզվով և եկեղեցական արարողությունների տարբեր ձևերով:

1187թ. Եգիպտոսի Այուբյան դինաստիայի հիմնադիր Սալահ ադ-Դին սուլթանը (1171-1193թթ.) գրավել է Երուսաղեմը: Ժամանակի հայոց պատրիարք Աբրահամ Երուսաղեմացին մի քանի բարձրաստիճան հոգևորականների հետ այցելել է Սալահ ադ-Դինին և հայտնել իր ժողովրդի հավատարմությունը: Պատրիարքը ներկայացրել է Մուհամմադ մարգարեի, Օմար խալիֆի հրովարտակ-հավատարմագրերը և իր հոտի համար սուլթանից խնդրել է այդ առանձնաշնորհների վերահաստատումն ու պաշտպանությունը: Խալիֆը նոր հրովարտակ է հրապարակել, որով հաստատելով նախորդների շնորհած արտոնությունները, հրամայել է, որ ոչ միայն իր հաջորդները, այլև բոլոր մուսուլմաններն ընդհանրապես հավատարմորեն կատարեն հրովարտակի պայմանները: Այս պատմական վավերաթուղթը հիմք է ծառայում Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքության իրավունքների և սեփականությունների համար:

1300թ. Կիլիկիայի Հեթում II թագավորը և թաթար-մոնղոլական Մահմուդ Ղազան խանը (1295-1304 թթ.) իրենց բանակներով գրավել են Երուսաղեմը: Հայոց արքային, իբրև հաղթության բաժին, տրվել է Երուսաղեմը` իր շրջակայքով: Ահա այսպես XIV դարավերջին հայկական դրոշը ծածանվել է Սիոն լեռան վրա: Սակայն 1303թ. Եգիպտոսի Հուսամ ադ-Դին սուլթանը կրկին գրավել է Երուսաղեմը` վերջ տալով հայկական կարճատև տիրապետությանը:

1517թ. Օսմանյան սուլթան Սելիմ Ահեղը (1512-1520 թթ.) գրավել է Երուսաղեմը և, ի հաստատումն իր բարձր հովանավորության, հրապարակել է հրովարտակ (ՙՖերման՚), որտեղ հաստատել է Մուհամմադի, Օմարի, Ալիի և Սալահ ադ-Դինի կողմից հայերին տրված առանձնաշնորհները` Սուրբ Հակոբեանց Աթոռի ստացվածքներն ու անշարժ գույքը, և Հայոց պատրիարքի իրավասությունները: Օսմանյան տիրապետության չորս դարերի ընթացքում Երուսաղեմի քրիստոնյա համայնքների կյանքում տեղի են ունեցել մեծ փոփոխություններ: Հայերն օգտագործել են իրենց կապերը թուրքական իշխանությունների հետ և ամրապնդել համայնքի կարգավիճակը: Հենց այդ ժամանակից վերջնականապես ձևավորվել է Երուսաղեմի հայկական թաղամասը:

Սելիմ Ահեղին հաջորդող սուլթան Սուլեյման I (1520-1566 թթ.) թագավորական ստորագրությամբ հրովարտակ է հրապարակել, որը հաստատում էր հայերի իրավունքները: 1657թ. Երուսաղեմում հույն հոգևորականները, կաշառելով փոխարքային և ավագանուն, նրանցից ձեռք են բերել սուլթանական հրովարտակ, որով հայկական վանքերը ճանաչվել են որպես հույների սեփականություն: Սակայն սուլթանական մեկ այլ հրովարտակով այդ հողերը վերադարձվել են օրինական տիրոջը` Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքության ը:
1658թ., հույները զրպարտել են հայերին` որպես «Ապստամբներ թագավորական հրամանների», կաշառել վեզիրին և նրա միջոցով սուլթանից ստացել նոր հրովարտակ, ըստ որի՝ Հայոց Սուրբ Հակոբեանց տաճարն իր կալվածքներով տրվել է նրանց: Որոշ ժամանակ անց, հայերը սիրաշահել են մեծ վեզիրին, որն էլ սուլթանին է հասցրել նրանց խնդրանքը` իրենց սեփականություն հանդիսացող` Սուրբ Հակոբեանց տաճարը վերադարձնելու վերաբերյալ: 1659թ. Երուսաղեմի հայ միաբանները ստացել են սուլթան Մեհմեդ IV-ի (1648-1687թթ.) համապատասխան հրովարտակը (ֆերմանը): Եղիազար պատրիարքը, վերադառնալով Երուսաղեմ, վերստացել է վանքը տասնութամյա գերությունից հետո:
1735թ. Երուսաղեմի հույն Մելետիոս պատրիարքը մեկնել է Կ. Պոլիս ու, կաշառելով սուլթան Մահմուդ I-ի (1730-1754 թթ.) պալատականներից մի քանիսին, կարողացել է ձեռք բերել մի հրաման, ըստ որի՝ նրան իրավունք և լիազորություն է տրվել տիրանալու Սուրբ Հակոբեանց տաճարին և հայկական այլ սրբավայրերին: Հրովարտակի մեջ ասվում էր. «Բոլոր եկեղեցիները, այդ թվում և Երուսաղեմի սրբատեղիները, ենթակա են հույների պատրիարքին, վրացիները, հաբեշները, ֆրանկները, ղպտիները, ասորիները, հայերը, հակոբիկները, նեստորականները, մարոնիտները և մնացած տեղերի համայնքերը ենթակա են հույների պատրիարքին»:

Սակայն Մելետիոսից հետո Գրիգոր պատրիարքը ևս գնացել է Կ. Պոլիս, որտեղի Հայոց պատրիարք Հովհաննես Կոլոտի (1715-1741 թթ.) հետ համատեղ իսլամական բարձրաստիճան հոգևորականի սեղանավոր Հարություն ամիրա Մուրադյանի միջոցով կարողացել են սուլթանին ներկայացնել հայերի խնդիրը: Սուլթանը, ծանոթանալով արխիվում պահվող Հայոց վավերագրերի բովանդակությանը, անմիջապես իր ձեռքով մակագրել է Հայոց հրովարտակ կալվածագրերը հետևյալ բառերով.«Ես ևս Հայոց ազգին տվի վերստին» ( Տիգրան Սավալանյանց, «Պատմություն Երուսաղեմի», Երկրորդ հատոր, Երուսաղեմ, Տպարան Սրբոց Յակոբեանց, 1931, էջ 723:):

1801-1802թթ. Կ. Պոլսի Կալլինիկ Տիեզերական պատրիարքը (1801-1809թթ.) օգտագործելով իր դիրքն ու «նվերներ» ընծայելու քաղաքականությունը, կարողացել է սուլթան Սելիմ III-ից (1789-1807 թթ.) ձեռք բերել մի հրովարտակ, որը ժառանգազուրկ էր անում Սրբոց Հակոբեանց միաբանությունը` մի շարք հայկական սրբավայրեր հունական սեփականություն հռչակելով: Հույները Երուսաղեմի դատական տոհմարանների մեջ արձանագրել են տալիս սուլթան Սելիմ III-ից ստացած իրենց նոր հրովարտակը: Նրանք թուրք բարեկամների միջոցով սուլթանական արխիվներից նաև վերացրել են հայանպաստ բոլոր արձանագրությունների տոմարները: Այս իրադարձություններից անմիջապես հետո Կ. Պոլսում ծավալվել է հայ-հունական վեճ` Սուրբ Հակոբեանց և այլ սրբավայրերի հարցի շուրջ: Տեղի հայ համայնքի միջոցով այն հասել է սուլթան Մահմուդ II-ին (1808-1839 թթ.): Սուլթանի 1809թ. հրամանի համաձայն` Շեյխ ուլ-Իսլամի նախագահությամբ, մասնավոր Ատյանը ձեռնամուխ է եղել հայ-հունական վեճի քննությանը: Այն իր առաջին նիստը գումարել է 1809թ. օգոստոսի 2-ին, որի ընթացքում քննել է հայերի և հույների վեճի պատճառներն ու նրանց ունեցած հրովարտակ-իրավաթղթերը: Հայերն Ատյանին են ներկայացրել իրենց ինը հրովարտակները: 1809թ. մինչև 1811թ. մայիսը Ատյանը գումարել է 12 նիստ, որից հետո քննարկումների արդյունքը ներկայացրել է սուլթանին: Սուլթան Մահմուդ II 1812թ. դետեմբերի 13-ի թվակիր հրովարտակով (երկու օրինակով` մեկը հայերի, իսկ մյուսը` հույների համար) վավերացրել է իր նախորդների տված շնորհները և դրանց հիման վրա կատարել է իր շնորհաբաշխումը` հրամայելով «պատժել ոտնձգություն կատարողներին…»(Նույն տեղում, էջ 880):

Երուսաղեմի սրբավայրերի իրավակից երեք հաստատությունների` հայերի, կաթոլիկների և հույների միջպատրիարքական վեճերն առիթներ են ստեղծել օտար միջամտությունների համար: Վեճերը, ինչպես նաև արտաքին միջամտությունները ձանձրացրել և մտահոգել են սուլթաններին: Սուլթան Աբդուլ Մեջիդ I (1839-1861 թթ.) իրավիճակին վերջ տալու համար կանչել է հայ, հույն և կաթոլիկ պատրիարքներին և 1841թ. նրանց հայտնել Օսմանյան կայսրության նպատակներն իր հպատակների վերաբերյալ: Այն էր. «կրոնների և ծեսերի կատարյալ ազատություն շնորհել բոլորին»: Սուլթանը 1853թ. մայիսի 25-ի թվակիր հրովարտակով, որը պաշտոնապես սահմանվել է որպես Status quo, հայտարարել է.
«…Կայսերական կառավարությունս հոժարություն ցույց տվեց, որ տերությանս ամեն կարգի հպատակները կատարյալ պաշտպանություն գտնեն և առանց բացառության…հանգստություն վայելեն իրենց կրոնական պաշտամունքներում և հոգևոր գործերի մեջ…: Տերությանս հպատակ հայ եկեղեցականներին տրված բոլոր ստացվածություններն ու շնորհները հաստատելով` ես հրամայում եմ, որ դրանք հարգվեն ամբողջությամբ…հակառակ գործողները պետք է պատժվեն և հանդիպեն կայսերական բարկությանս…» (Նույն տեղում, էջ 1217):

Աբդուլ Մեջիդի I-ի հրովարտակը հայերի իրավունքներն ու կարգավիճակը սահմանող` մեզ հասած հրովարտակներից վերջինն է: 1852թ. ձևավորված և հետագայում վերահաստատված կարգավիճակը (Status quo) պատմական այն զարգացումների արդյունք է, որի սկզբնավորումը կարելի է գտնել քրիստոնեության առաջին դարերում, երբ հաստատվել է իրավունքների ու առանձնաշնորհների բարդ ցանցը: Օսմանյան կառավարությունը կարողացել է պահել Status quo-ն և 1852թ-ից սկսած գրեթե ոչ մի նշանակալի փոփոխություն չի մտցվել երեք գլխավոր կողմերի առանձնաշնորհների մեջ: Ստատուս քվոն իր ուժը չի կորցրել նաև XX դարի աշխարհաքաղաքական նոր ցնցումների ժամանակ:
1947թ. նոյեմբերի 29-ին ՄԱԿ-ը բանաձև է ընդունել (թիվ 181), որի համաձայն՝ Պաղեստինը բաժանվել է արաբական և հրեական տարածքների: Հրեաների համար ՄԱԿ-ի բանաձևը դարակազմիկ նշանակություն է ունեցել: 1948 թ. մայիսի 14-ին Թել-Ավիվում` Դավիթ Բեն-Գուրիոնի գլխավորությամբ ստորագրվել է «Իսրայելի անկախության մասին» հռչակագիրը, որը հիմք է հանդիսացել Իսրայելի հրեական պետություն կազմավորելու համար: «Ստատուս քվո»-ով հաստատված իրավունքները հիմք են ծառայել Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքության կարգավիճակը պահպանելու համար նաև Իսրայել պետության կազմավորումից հետո:

Ներկա զարգացումներ

Մեր ժամանակներում արդեն Հին Երուսաղեմի հատակագիծը (ներկայումս այն ընդմանեը 26000 քկմ է) դիտելիս հասկանում ենք, որ այստեղ իրենց գոյությունը կարողացել են պահպանել երեք համաշխարհային կրոնների ներկայացուցիչները: Քրիստոնեական թաղամասն ամենամեծն է իր տարածքով, այն թանկ է բոլոր քրիստոնյաների համար և չի համեմատվում ոչ մի այլ արժեքի հետ: Հիսուս Քրիստոսն ապրել, քարոզել և խաչվել է այստեղ` հանուն համայն մարդկության փրկության: Այստեղ են գտնվում Գողգոթան (Քրիստոսի Խաչելության վայրը), Քրիստոսի գերեզմանը և Հարության վայրը: Հաջորդ թաղամասը պատկանում է մուսուլմաններին, որի պատմությունը սկսվում է Օմար խալիֆի կողմից Երուսաղեմի գրավմամբ: Այս թաղամասի փողոցներից մեկը կոչվում է Վիյա Դոլորես, որը թարգմանաբար նշանակում է Կյանքի ճանապարհ: Իրականում այն Հիսուս Քրիստոսի խաչելության տանող ճանապարհն է մինչև Գողգոթա: Այս թաղամասին կից գտնվում է մուսուլմանների ամենակարևոր սրբատեղիներից մեկը` Օմարի մզկիթը (Ալ Աքսա):
Հրեական թաղամասն ունի ընդամենը կեսդարյա պատմություն, որի սկզբնավորումն արձանագրվում է «Իսրայելի անկախության մասին» հռչակագրով:

Իսրայելում Հայաստանի Հանրապետության պատվո հյուպատոս Ցոլակ Մոմջյանի տվյալներով` բացի Երուսաղեմից, հայկական կազմակերպված համայնքեր են ձևավորվել նաև Յաֆայում, Հայֆայում, Բաթ-Յանում, Ռամաթ-Գանում: Ընդհանուր առմամբ Իսրայելում հայերի թիվը մոտ 15 հազար է: Ըստ Ց. Մոմջյանի՝ ամեն տարի ապրիլի 24-ին հայ համայնքը կազմակերպում է ընդունելություն` նվիրված հայերի ցեղասպանության զոհերի հիշատակին: Ընդունելություններին ներկա են լինում Իսրայելի կառավարության անդամները, Երուսաղեմի քաղաքապետը, «Իսրայել-Հայաստան» ընկերության անդամները, Կնեսետի (Իսրայելի խորհրդարանի) պատգամավորները և այլ հյուրեր: Նշենք, որ Հայաստանի հետ կապերի խորհրդարանական խմբի ղեկավար է եղել Ալեքսանդր Ցինկերը (հենց նա է հիմնել այդ խումբը 1999թ., երբ գլխավորում էր «Ժողովրդական ընտրություն» խորհրդարանական խմբակցությունը): Ա. Ցինկերը հիմնել է նաև «Իսրայել-Հայաստան» ընկերությունը, որը գլխավորում է մինչ օրս:

Ներկայում Հայաստանի հետ կապերի խորհրդարանական խումբը գլխավորում է «Լիքուդ» խորհրդարանական խմբակցության նախագահ, կառավարական կոալիցիայի նախագահ, պատգամավոր Զեեվ Էլկինը: Ց. Մոմջյանը հայտնել է, որ Զ. Էլկինը նախորդ գումարման խորհրդարանին առաջարկել էր օրակարգ մտցնել Օսմանյան Թուրքիայում իրականացված Հայոց ցեղասպանության ճանաչման մասին` Իսրայելի խորհրդարանի կողմից բանաձև ընդունելու հարցը: Այդ առաջարկությունն ընդունվել է և ուղարկվել Կնեսետի արտաքին գործերի հանձնաժողով` քննարկման: Սակայն, ինչպես հայտնի է, հանձնաժողովում առաջին ընթերցմամբ որոշում չի ընդունվել:

Լուսանկարում
Երուսաղեմի Հայոց Պատրիարքության «Գալուստ Կյուլպենկյան» մատենադարան:

You may also like...