Գաղթը

«Սովետական Հայաստան», 1985, թիվ 4

Ռուս անվանի բանաստեղծ, թարգմանիչ ու հասարակական գործիչ Սերգեյ Գորոդեցկին 1916 թվականին որպես թղթակից մեկնել է Արևմտյան Հայաստան։ Վանից, մեծ եղեռնից ստացած տխուր ու հոգեմաշ տպավորությունների տակ Գորոդեցկին գրել է «Հայաստանի հրեշտակը» բանաստեղծությունների ժողովածուն և «Շամիրամի այգիները» անավարտ վեպը, որից մի հատված ներկայացնում ենք մեր ընթերցողների ուշադրությանը։

ՆՐԱՆՔ շարժվում էին մարդկանց և անասունների հոծ զանգվածով, նրանք քայլում էին, սողում սառչել սկսող, բայց սառչել չցանկացող լավայի նման, և օրեցօր նրանց ընթացքը դառնում էր ավելի ու ավելի դանդաղ, և գիշերային ամեն մի նոր դադարից հետո ավելի ու ավելի դժվար էր դառնում ոտքի ելնելը՝ ճամփան շարունակելու համար։ Ավելի ու ավելի տանջալի էր դառնում յուրաքանչյուր քայլը, որ հեռացնում էր իրենց ավերված հայրենիքից։ Ահն աչքերն առած՝ նրանք համեմատաբար արագ անցան Բեղրիկալե կիրճը, ուր հարձակման վտանգ կար, բայց առաջին իսկ դադարից՝ սարահարթի վրա գիշերելուց հետո սկսեցին գնալ ավելի կամաց, հազարավոր գլուխներ հետ նայեցին՝ հրաժեշտի վերջին հայացքը նետելու նեղլիկ հովտի վրա, որի խորքում մի պահ փայլկտաց Վանա լճի ծեր պահապանի՝ Սիփան լեռան ձյունափառ կատարը։ Արևից վառված ու քաղհանուրագից կոպտացած հազարավոր ձեռքեր կարկառվեցին երկինք, պառավական և կուսական հազարավոր շուրթեր դուրս եկան քթկալների տակից՝ վերջին մնաս բարովը մրմնջալու, քանի դեռ Սիփանը չէր պահվել աչքից։

Ճանապարհը լայնացավ, մարդկային լավան դուրս թափվեց աջ, դեռ անցյալ տարի կոխկրտված հերկերը։ Ձախից վերստերով ձգվում էր հրաբուխների սառած սև լավան, որ մի ժամանակ իբրև հրո գետ հոսել էր այժմ համրացած Խորի և Թոնդրակ լեռներից, որոնց ուրվապատկերները՝ մեկինը՝ սուր ու լարված և մյուսինը՝ թոնրի բերանի պես հանգիստ-լայնատարած, գծվում էին անամպ կապույտի վրա՝ հեռու-հեռվում, լավայի հեղեղվածքից այն կողմ։

«Սովետական Հայաստան», 1985, թիվ 4

Շոգն ընկավ։ Քաղցած եզներն ավելի ու ավելի դանդաղ էին քաշում կանանցով ու երեխաներով ծանրաբեռ սայլերը։ Ձիերը, ցուլերն ու կովերը շնչահեղձ էին լինում բազմերանգ կարպետների, վերմակների, պղնձե ամանեղենի բլուրների տակ։ Փլավի ցմփոր կաթսաները փայլփլում էին արևի շողերից և զիլ զրնգում՝ պղնձե երկարավիզ սափորներին զարնվելով։ Երեխաները, որ մեծ մասամբ նստած էին վերմակների ու ամանների վրա, հայրերին խնդրում էին գետին իջեցնել և, իջնելով, վազ էին տալիս անասունների անհամար սմբակների ու մարդկանց ոտքերի բարձրացրած փոշու միջով։ Միալար, սրտմաշուկ տրտունջն էր սև ամպի պես կախված այդ հոգնատանջ բազմության վրա։

Հայրերն ու ավագ որդիները՝ ոչխարենու քրքրված բաճկոնակներով, հնամաշ լայն շալվարներով, աչքներին իջած փափախներով, ձախ ձեռքներին երկար չիբուխներ ու աջերին մտրակ կամ փայտ, գնում էին եզների առաջն ընկած, որոնք քաշում-տանում էին այն, ինչ մնացել էր երկար տարիներ վաստակած ունեցվածքից։ Չկար մի ընտանիք, որ մի քանի զոհ տված չլիներ։ Հաճախ հոր փոխարեն եզան առջևից քայլում էր մի տասը տարեկան տղա, որը հիմա ընտանիքի միակ տղամարդն էր։ Մեծերի նման նա էլ կիտում էր հոնքերը, գոռում եզան վրա և դառը թութուն քաշում հոր ծխամորճով։ Հաճախ տղամարդու փոխարեն ընտանիքի առջևից գնում էր ալեհեր մի պառավ, որովհետև տղամարդիկ ամենքը սպանված էին։

Լեռնային կուրացուցիչ արևի տակ կանանց խայտաբղետ գլխանոցները, շերտավոր, կարմիր ու կապույտ շրջազգեստները, տղամարդկանց բաճկոնակների շիկակարմիր բուրդն ու տանը գործած կապույտ շալվարները, ցուլերի ու կովերի սպիտակ, ոսկեգույն ու սև մեջքերը, մաքուր սրբած պղնձե ամաններն ու գույնզգույն լաթեղենը մանր կրափոշու ամպերի մեջ փայլփլում-երփներանգում էին լերկ քարաժայռերի և անամպ երկնքի պարապ լազուրի ֆոնի վրա։

Սա արդեն երկրորդ տարագնացությունն էր։ Երբ գաղթում էին առաջին անգամ՝ յուրաքանչյուր ցանկապատի, յուրաքանչյուր պատուհանի, յուրաքանչյուր տան անկյան համար անհավատալի կռիվ տալուց հետո, հեռանում էին հուսաբեկ, բայց հուսահատությունը մեռյալ չէր այսպես, գնում էին հույսները չկորցրած, և հույսը երերուն չէր այսպես, դեռ ուժ կար մեջները՝ գրեթե անխաթար։ Հավատում էին, որ կազակները Վանը գրավելով ժողովրդին հնարավորություն կտան վերադառնալ իրենց տներն ու վերականգնել տնտեսությունները։ Եվ, իրոք, տասնյակ հազարների կորցնելով կռիվների, փախուստի մեջ, տաժանելի ճանապարհներին, Վանի բնակչությունը վերադարձավ և անհատնում համառությամբ սկսեց կարգի բերել տուն-տեղը, պաշար կուտակել, հաց ցանել, առու հանել այգիներում, սիրել ու սերել։

Բայց դա կյանքի կարճատև բռնկում էր միայն։ Իրենց խիզախության մեջ խենթ կազակների երկու-երեք հարյուրյակը չէր կարող Վանը պաշտպանել գերմանացիներով ղեկավարվող թուրքական զորքերի հախուռն հարձակումներից։ Եվ հանկարծ ժողովուրդն իմացավ, որ ինքն անպաշտպան է, և որ հարկավոր է նորից գաղթել։

Երբ գաղթում էին առաջին անգամ ճամփի պատրաստություն տեսնելու հնար ունեին, ժամանակ կար բլիթ թխելու, անասունին կեր տալու, շոր ու ոտնաման կարկատելու։ Իսկ հիմա հարկավոր էր ճամփա ընկնել իսկույն։

Երբ գաղթում էին առաջին անգամ շատերը մտածում էին, թե Ռուսահայաստանում պատրաստ են օգնելու, թե այնտեղ իրենց համար և տուն կա, և հաց։ …Մի կեսը մտավ Ռուսահայաստան, լեռնանցքով գնաց դեպի Սևանա լիճ, դեպի Երևան, որ այնտեղ ցրիվ գա ծայրամասերում, դեսուդեն ընկնի թափառախմբերով և առանձին-առանձին մի փոր հացով գործի մտնի փռում, թիթեղագործի, ատաղձագործի կամ կաշեգործի մոտ։ Վանի ժողովուրդը հնուց ի վեր հռչակված է իր արվեստով և արհեստների սիրով։ Մյուս կեսը, ուժ չունենալով կտրվելու հայրենիքի սահմաններից, մի կերպ գոյություն էր քարշ տալիս Իգդիրի շրջակայքում, ասես վախենալով աչքից կորցնել Արարատը, որից երեք օրվա ճանապարհ այն կողմ իրենց հայրենիքն էր: Եվ հիմա բոլորը գիտեին, որ առջևում իրենց սպասում են միայն աղքատությունն ու հիվանդությունները, և այլևս ոչ ոք չէր հավատում, որ ուժ կունենա նորից հետ գալու իր տունն ու այգին։ Հիմա գնում էին այնպես, ինչպես մեռնելու կգնային։

Եվ այդ պատճառով այնտեղի՝ Վանի յուրաքանչյուր ծառը, որից միայն սևացած բունն էր մնացել, տան հիմքի յուրաքանչյուր քարը՝ ածխացած հրդեհի բոցերի մեջ, ավելի վաղուց ցամաքած յուրաքանչյուր ոլորք սեփական մարմնից փրցված մի մաս էր թվում։ Տների փլատակները, այգիների կմախքները ձգում էին իրենց, քաշում էին հետ՝ Վան, և շղթաների պես կաշկանդում էին մարդկանց ոտքերը։

Մարդկային հոսքի վերջում, լաթածածկ սայլի մեջ ծղոտի վրա պառկած էր Շամիրամը։ Մի պառավ կին ծեր նշենու ճյուղի նմանվող ձեռքերով շուտ-շուտ նրան տաք ու պղտոր ջուր էր խմեցնում փոքրիկ սափորից։ Տարբեր մարդիկ էին հավաքված սայլում մի քանի ընտանիքների մնացորդներ։ Հարազատներ չկային, հարազատացնում էր միայն վիշտը։ Սայլի մեծ մասը զբաղեցնում էին սևակն ու խոշորակն մանուկները, նրանք դեռ չէին հասկանում, որ զրկվել են հայրերից ու մայրերից։ Վիրակապված գլխով մի ծերունի արդեն երրորդ օրն էր, ինչ մրմնջում էր նույն և նույն բանը՝ որ չի ուզում մեռնել ճանապարհին, որ թե մարդկանց մեջ մի փշուր խիղճ է մնացել թող իրեն ցած իջեցնեն, գնեն գետնին՝ ինքը հողի վրա է ուզում հոգին աստծուն տալ։ Գզգզված մազերով դեռ ջահել մի կին արագ-արագ տերողորմյա էր քաշում և ժամանակ առ ժամանակ սկսում էր ճչալ հուսակտուր.

— Հակոբին չսպանե՜ք… նա ամենապստի՜կն է…

— Շամիրամ, Շամիրամ,— շշնջում էր պառավը։ — Դե աչքերդ բաց։ Բաց ու ցույց տուր լույս արեգակին։ Ախր, արեգակը կարոտել է սիրուն աչուկներիդ։ Ախր, կլորակ աչուկներդ հասած բալերի կնմանեն։ Քո մոր աչքերն էլ էդպես էին՝ կլոր ու սև։ Հապա բաց ու նայիր աստծո լույսին։ Որ նայես՝ երեսիդ գույնը տեղը կգա։ Գոնե մի բառ ասա։ Քանի օր է՝ լուռ ու մունջ ես էդպես։ Ասա՛, պատմի՛ր, թե քեզ ի՞նչ է եղել։ Ախր, մայրդ մի մատ երեխա էր՝ նրան գիտեի։ Ախր, դուք իմ աչքի առաջ եք ծնվել։ Ու քո բոլոր եղբայրներին ու քույրերին ես եմ հողին հանձնել իմ էս ձեռքերով։ Մենակ դու մնացիր Փախչանների ցեղից։ Դե բաց աչուկներդ:

— Ջրհոր մի՜ գցեք…– հազիվ լսելի տնքաց Շամիրամը։

— Ի՞նչ ես ասում։ Ի՞նչ ջրհոր,— պառավն ավելի կռացավ նրա վրա։

— Ես սրան ջրհորից հանեցի,— խուլ ձայնով հաստատեց ծերունին։– Թուրքերը մարդկանց ջրհորն էին լցրել։ Ջրհորը՝ լիքը դիակ։ Ողջ-ողջ էին գցել, բայց նեղ ջրհորում իրար վրա դարսված, ո՞վ կենդանի կմնա։ Սա նստած էր վերևում։ Ու ոնց էր դուրս սողացել արանքներից…

— Ջրհոր մի՜ գցեք…— նորից հեծեծաց Շամիրամը։— Ջրհոր մի՜ գցեք…

Արցունքները հորդեցին նրա աչքերից, և նա սկսեց հեծկլտալ մանկան պես, բայց հանկարծ գունդուկծիկ գալով, կրճտացրեց ատամներն ու սկսեց ընդդիմանալ, հետ քաշվել պառավից, որ ապարդյուն փորձում էր գրկել նրան ու հանգստացնել…

— Շամիրամ, Շամիրամ, հոգիս… էդ ի՜նչ են բերել քո գլխին,— կոծում էր պառավը՝ նրան պառկեցնելով ծղոտի վրա ու մեկ էլ կտրուկ դարձավ ծերունուն։— Ինչո՞ւ չես պատմում՝ ինչ ջրհորից ես հանել, որտեղ էր ջրհորը։

Բայց ծերունին, որ նորից էր անձնատուր եղել իր սևեռուն մտքին՝ մեռնել գետնին պառկած, անարտահայտիչ, չտեսնող աչքերը հառած պառավին՝ թոթովում էր.

— Իջեցրե՛ք ինձ գետին։ Իջեցրե՛ք… Մարդ չե՞ք դուք, ձեր մեջ մի փշուր խիղճ չի՞ մնացել…

Այնժամ պառավը, գլխանոցը գլխից քաշելով, ծեր նշենու ճյուղերի պես չորչորուկ մատները խրեց սպիտակ մազերի մեջ, ձիգ տվեց ու ոռնաց գայլի պես՝ անբառ, անմիտ, անհույս։

Նրա ոռնոցը լսելով, սպիտակաբաշ վիթխարի եզը մռութը բարձրացրեց ու մզզաց, հասկացնել տալով, որ ինքն էլ է տառապում, որ ինքն էլ է հոգնած ու քաղցած և հանգիստ է ուզում։ Հարևան եզները, ցուլերն ու կովերն իսկույն նրան պատասխանեցին կարեկից բառաչով։ Ջահել, կամակոր մի ցլիկ առջևում լայն չռեց ոտքերը, գլուխը դեմ տվեց գետնին ու կանգ առավ։ Բայց կանգնել չէր կարելի, որովհետև այդ օրվա ճամփան ամենաերկարն էր, և մինչև Սուվալանի իջևանատեղը դեռ շատ էր մնում։

Սև, գզգզված մազերի փափախով կարճոտն, թիկնեղ մի մարդ ճիպոտի քաշեց ցլիկին՝ հարվածները մեջընդմիջելով միտքն եկած ամենաքնքուշ խոսքերով.

— Հո՜, անուշս… Դե հա՛, սիրունս… Գնա, դե գնա…

Ցլիկը տիրոջը նայեց երկնքի նման գեղեցիկ ու ջինջ աչքերով և, թափ տալով գլուխը, համաձայնեց շարունակել ճամփան:

Տերը՝ Վաղարշակը, էլի մի քանի թեթև հարված տվեց նրան և վարագույրը հետ տանելով թռավ սայլի մեջ։

Խնամքով քաշած վարագույրները սպիտակ կտավից էին, ուստի սայլի ներսը ողողված էր կտավից մեղմված արևի լույսով։ Լազարեթի սենյակ էր հիշեցնում։

Դրան էլ հենց ձգտել էր Վաղարշակը, որ չնայած մեկնելու աճապարանքին, քրոջ՝ Անահիտի համար կարողացել էր սայլը հարդարել իր ուզած ձևով։ Նա քրոջը վերցրել էր ուղիղ լազարեթից, ուր Անահիտն անց էր կացրել վերջին երկու ամիսը, և ուր այնքան լուսավոր ու մաքուր էր նորերս սպիտակեցրած պատերի ներսում։

Հղի էր Անահիտը՝ Վաղարշակի քույրը։ Արմավի կորիզի պես նեղ նրա աչքերում շողում էր հետաքրքրությունը, և առկայծում վախը։ Բնությունն արդեն սովորեցրել էր նրան հոգատարությամբ վերաբերվել սեփական մարմնին, և նա փոշոտ կտավի վրա պառկած, փոքրիկ ոտքերը դրել էր այնպես, որ հարմար լինի արդեն գարնանից իր ներսում կյանքը զարգացնող պտղի համար։ Նա փոքրիկ, թուխ ձեռքերը հաճախ տանում էր մանկական իր կրծքերին, որ ուռչել էին այնքան տարօրինակ, անծանոթ ցավով։ Հանգստի, ծույլ ու անհոգ անշարժության կարիքն էր միայն զգում հիմա։

Արևի վարդագույն լույսն ընդգծում էր մայրության շիկակարմրավուն այրուքն այտերի վրա։ Ուռուցիկ շրթունքները չորացել-ճաքճքել էին նրա մարմինը չլքող խոնջանքից։ Սայլը ճոճվում էր օրորոցի նման և նանիկ ասում։ Նա սկսեց ննջել՝ ամուր իրար բերելով սև ու երկար թարթիչներր, և ամեն ինչ թաղվեց կիսանիրհի մեջ. հիմա նրա համար ավելի լսելի էր իր մարմնի երկակի կյանքը, մինչև որ սայլը, կտրուկ դառնալով վայրէջքի վրա կամ քարի բախվելով, ուժգին չցնցվեց։ Անահիտը բացեց աչքերը, վախեցած եղբորը նայեց, ասես նրանից պաշտպանություն խնդրելով, և բռնեց փորը։

— Պառկիր, հանգիստ պառկիր,— հանգստացրեց Վաղարշակը։— Քար էր, հասարակ քար։ Սուվալանից հետո ճամփան լավանում է։

Նա շոյեց քրոջ մազերը և չիմանալով, թե էլ ինչպես գորովն արտահայտի, այնպես սեղմեց նրա ձեռքը, որ քույրը ճչաց ցավից։

Անահիտը ժպտաց եղբորը, և նորից խիտ թարթիչներն իրար վրա եկան՝ սևին տալով երկու չորացած վերքերի նման։

Վաղարշակը երկար նայեց քրոջը, և երբ վերջինս քնեց՝ նրա աչքերում քնքշանքի արտահայտությունը փոխվեց տագնապի ու սարսափի։ Նրա միտքն Անահիտի ճակատագրից անցավ արդեն հեռվում մնացած ավերված տանն ու չորացած այգուն, և այժմ նրա ջահել, համառ ուղեղն սկսեց գործել, մոտավոր հաշիվ անել, թե ինչքան նյութ, փող ու ժամանակ կծախսվի տունը վերականգնելու վրա։ Սկսեցին մզմզալ աշխատանք պահանջող նրա մկանները, նա շոգեց սայլի կտավի տակ ու թռավ գետնին, ճիպտեց եզներին՝ դեռ շարունակելով հաշվել ու մտածել, բայց այստեղ՝ մարդկանց, եզների ու ձիերի գլուխների այս ծովում, արցունքի այս հեղեղի մեջ, ափերը կորցրած այս գետում ինչ հաշվես ու ինչ մտածես տնտեսության մասին…

Վհատության ալիքը զարկեց, տակովն արեց Վաղարշակին, և նա շտապեց նորից սայլ բարձրանալ, պահվել արևով ողողված կտավե ծածկոցների տակ, որոնց յուրաքանչյուր թելը լցվել-ուռել էր վարդագույն լույսից, ինչպես նրա երակներն՝ արյունից։

Չնայած քաղցին ու վշտին, նա իր մեջ կյանքի անհագ ծարավ էր զգում։ Նրա զորեղ թիկունքով, մորթե բաճկոնակի տակ, քրտինքի կաթիլներ էին գլորվում և, չորանալով զովության հաճելի զգացողություն առաջ բերում։ Շոգից թուլացած սկսեց ննջել, և փակ կոպերի տակ տեսավ սեփական մուգ կարմիր արյունը։ Արյունն էր, որ այդպես համաչափ և ուժգին հորդում-բաբախում էր նրա սրտում և ուղեղին հասնելով նրա մեջ արթնացնում էր Շամիրամ երգեցիկ ու քաղցրալուր անունը։

– Շամիրամ, Շամիրամ,– նրա կամքին հակառակ շարժվում էին լեցուն շրթունքները՝ այդ անունն անձայն արտասանելու համար։— Որտե՞ղ ես հիմի…

Վաղարշակը գիտեր, որ Շամիրամն այստեղ է՝ մարդկանց և անասունների բազմահազարանոց այս քարավանում։ Նա գիշերատեղերում անցել էր խարույից խարույկ, սովորույթը խախտելով նայել սայլերի մեջ, ուր կանայք էին քնում, բայց որոնումներն ապարդյուն էին։ Հնարավո՞ր էր Վանա ծովի ալիքների մեջ նետած մատանին հանել։ Հնարավո՞ր է ծաղկուն ծառերի պսակաթերթերի մեջ քո մեղուն գտնել։

Ծաղիկների մեջ կորչող մեղվի նման Շամիրամն իր այգին գնաց իրենց վերջին հանդիպումից հետո։ Նրանց այգիները կից էին, բաժանված ցածլիկ, փշոտ թփերով։ Կանգնած էին նրանք՝ Վաղարշակն ու Շամիրամը, ցանկապատի երկու կողմերում, ամուր իրար ձեռք բռնած, և Վաղարշակը չզգաց, թե ինչպես սուր փշերն ափը խրվեցին, երբ նա մեկնվեց ցանկապատի վրայով՝ աղվամազից հազիվ սևացած շրթունքներով Շամիրամի խույս տվող շուրթերին հասնելու համար։ Ամեն ինչ արդեն որոշել էին, և աղջիկը գնաց իրենց տան կողմը։ Այն ժամանակ դեռ պատերազմ չկար, և Վաղարշակը տեսակցությունից հեռացավ՝ լի ծրագրերով ու հույսերով, արյան թանձր, մուգ կաթիլները չանկռտված ափից թափվում էին գետնին, բայց նա չէր ափսոսում այդ արյունը։ Այն օրերին ոչ ոք չգիտեր, որ կգա ժամանակ՝ ամբողջ հայ ժողովուրդն արյունաքամ ու արցունքաքամ կլինի։

Քաղաքի պաշտպանության ժամանակ Վաղարշակը կռվում էր ամենախիզախների ջոկատում և մի քանի անգամ գնաց լեռները, Ոստանի կողմը՝ Վանի մատույցները պաշտպանելու։ Նա այնտեղ էր, երբ հյուսիսից և արևմուտքից շուրջկալված քաղաքն ընկավ։ Շատ քչերի հետ նա մնաց ավերված Վանում, երբ բնակչությունն առաջին անդամ հեռացավ այնտեղից։ Պաշտպանելով Վանը՝ նա պաշտպանում էր նաև իր ապագա երջանկությունը։

Սակայն նրա փոքրիկ երջանկությունը կորել էր ահա ժողովրդական վշտի օվկիանոսում՝ Վանա ծովը նետված քարի նման։

— Շամիրամ, Շամիրամ… Ինչպե՞ս գտնեմ քեզ այս հեղեղի մեջ…

You may also like...