«Ազգ ըլլալ, կնշանակե զոհողությանց բարձրագույնը հանձն առնել»

«Հայրենիքի ձայն», 31 հոկտեմբերի, 1990թ.
Սեյրանուհի Գեղամյան

Հարցազրույցը տեղի է ունեցել 1990թ. սեպտեմբերին Լոս Անջելեսում

Պատմական գիտությունների դոկտոր Հրայր Դեքմեջյանը Հարավային Կալիֆորնիայի համալսարանի քաղաքական գիտությունների ամբիոնի վարիչն է, Կալիֆորնիայի կենտրոնական հեռուստածրագրի քաղաքական մեկնաբանը, ճանաչված արեւելագետ, գիտահետազոտական մի շարք աշխատությունների հեղինակ: Վերջին տասը տարիների ընթացքում որպես խորհրդական աշխատում է նաեւ ԱՄՆ-ի կառավարական հիմնարկներում՝ արտաքին գործոց, պաշտպանության եւ այլ նախարարություններում: Դասախոսություններ է կարդում Միջին Արեւելքի երկրների արտաքին քաղաքականության եւ համաշխարհային քաղաքական ղեկավարության նյութերի շուրջ: Նրա աշխատանքի մաս են կազմում նաեւ աշխարհի խոշոր քաղաքական առաջնորդների մտային եւ հոգեբանական վերլուծությունը եւ նրանց գործունեության մեկնաբանությունն ու կանխատեսումները:

– Պարոն Դեքմեջյան, մեր զրույցի առիթը քաղաքական ասպարեզում Ձեր ունեցած հսկայական գիտելիքներն ու փորձառությունն են: Այս իմաստով շատ արժեքավոր են Ձեր տեսակետներն այսօր Հայաստանում տեղի ունեցած քաղաքական-հասարակական վերափոխումների մասին: Նախ հետաքրքիր է, թե որքանով եք տեղյակ Հայաստանի ներկա քաղաքական կացությանը:

– Պետք է ըսեմ, որ իմ տեղեկությունները շատ ալ ամբողջական չեն, քանի որ մենք ստիպված ենք կեդրոնանալ մեր այստեղի լսածներում ու կարդացածներում վրա: Ասկե զատ, որոշ տեղեկություններ կրնանք քաղել, երբ մեր գործընկերները կերթան-կուգան Հայաստան, եւ մենք կարծիքներ ու գաղափարներ կփոխանակենք: Այնպես որ իմ վերլուծումները մեծ մասամբ այս տեղեկություններու վրա են հիմնված, որոնք, անշուշտ, լավագույն հիմերը չեն եւ վստահաբար չեն կրնար ամբողջական ըլլալ: Շատ ավելի ընդհանրական կարծիք հայտնելու համար մեզի կպակսե այդ իրադրությունը մոտեն ճանաչելու եւ ապրելու փորձառությունը:

– Եվ, այնուամենայնիվ, դիտելով դրսից, որպես քաղաքագետ եւ որպես հայ, ի՞նչն եք համարում ամենակարեւորը Հայաստանի ներկա կացության համար:

– Հայաստանի մեջ վերջին երկու-երեք տարիներու ընթացքին տեղի ունեցած այս ամբողջ անցուդարձեն եւ կատարված վերափոխումներեն վերջ, զիս մասնավորաբար կհետաքրքրե Հայաստանի ներկա քաղաքական ղեկավարության հարցը, որը շատ կարեւոր է նման իրավիճակի մը մեջ հայտնված հանրապետության համար: Մեկ կամ երկու առաջնորդներու մասին չէ, որ կխոսինք: Խոսքը քաղաքական գործիչներու փաղանգի, բույլի մը մասին է: Եւ պետք է ըսել, որ այս խնդիրը որքան կարեւոր, նույնքան ալ դժվար է, քանի որ մենք իբրեւ ժողովուրդ անկախություն չենք ունեցած դարերե ի վեր եւ խորհրդային կարգերն ալ այս իմաստով հնարավորություններ չեն ընձեռած: Անկարելի է կարծել, թե մեկ օրեն մյուսը կրնա քաղաքականապես հասուն ղեկավարություն մը ի հայտ գալ: Այս գործընթացը ժամանակ կառնե եւ Հայաստանի ներկա կարգավիճակը մեզի հույս կներշնչե, որ ճիշտ աշխատելու պարագային կարելի պիտի ըլլա մեջտեղ բերել միջազգային քաղաքականությունը լավ իմացող ղեկավար տարր մը, որու խոր գիտելիքներեն, լայնախոհութենեն եւ լրջմտութենեն մեծապես կախված է Հայաստանի եւ հայ ժողովրդի ապագան: Ուրեմն կարեւորագույն հարցերեն մեկն է ասիկա:

Երկրորդ. Հայաստանի համար շատ կարեւոր է ներքին խաղաղությունը: Կառավարությունը ամեն ձեւով, եթե նույնիսկ պետք ըլլա՝ զինվորական միջոցներով պիտի վտանգազերծե այդ բոլոր մասնակի խումբերը եւ իր սահմաններու մեջ իր ամբողջական ազդեցությունը հաստատե: Դյուրին է այդ ըսելը, բայց, անշուշտ, դժվար է իրականացնելը: Երրորդ, որպեսզի կառավարությունը իսկապես ազգային միասնական կառավարություն ըլլա, պետք է իր մեջ առկա բոլոր տարրերու մասնակցությունը ունենա, ընդհուպ նաեւ համայնավարները: Վստահ եմ, որ այդ կուսակցության մեջ ալ մաքուր տարրեր կան, որոնք նույնպես պետք է կառավարության մեջ պաշտոն ստանձնեն: Եւ այսպիսի կառավարությունը, իբրեւ ամբողջական կառավարություն, միջազգային գետնի վրա հարգանքի առարկա կրնա ըլլալ:

Խնդիր է նաեւ այնպիսի քաղաքականությունը, որով հնարավոր ըլլա պակսեցնել, մեր արտաքին եւ ներքին թշնամիներուն թիվը: Այս իմաստով, մեր կարծիքով որոշակի հարաբերություններ պետք է հաստատվեն անգամ համայնավար կուսակցության հետ այնքան ժամանակ, որքան որ համայնավարությունը Խորհրդային Միության մեջ դեռեւս ազդեցություն ունի: Ասոնք, անշուշտ, որպես դիվանագիտություն, մինչեւ որ Հայաստանի կառավարությունը իրեն գտնի, ամրանա ներքին գետնի վրա եւ այն ատեն արդեն ինք կրնա հաստատապես որոշել իր հետագա կեցվածքը:

Կարեւոր գործոն կնկատենք նաեւ միջազգային քաղաքական եւ տնտեսական հարաբերություններու ստեղծումը, որու մեջ իր զգալի ներդրումը կրնա բերել նաեւ սփյուռքը:

– Ի դեպ, արտաքին քաղաքական եւ տնտեսական հարաբերությունների մասին, ինչպես հայրենիքում, այնպես էլ սփյուռքում, որոշ ուժեր ինչ-ինչ նկատառումներով շահարկում են Հայաստանի ներկա կառավարության տեսակետները հարեւան երկրների, մասնավորապես Թուրքիայի հետ տնտեսական հարաբերություններ ստեղծելու ծրագրում: Ի՞նչ է Ձեր կարծիքը այս հարցի վերաբերյալ:

– Անշուշտ, Հայաստանն առանց հապաղելու եթե ոչ քաղաքական, բայց գոնե տնտեսական հարաբերություններ պիտի հաստատե հարեւան բոլոր երկրներու, այդ թվում նաեւ Թուրքիայի հետ: Բայց, նախ՝ հարեւան մյուս երկրներու մասին:

Մեր ժողովուրդի ընդհանրական շահերեն ելնելով, մենք, այնուամենայնիվ, շատ մոտեն պետք է հետեւինք Ռուսիո ապագային եւ այդ երկրին հետ մոտ հարաբերություններ ունենանք, մանավանդ, եթե ռուսական նոր հանրապետություն մը ամրապնդվի Ելցինի կամ ասենք Սոլժենիցինի գերիշխանությամբ: Միեւնույն բանը պիտի ընենք Վրաստանի հետ: Խնդիրը ավելի լուրջ ու նուրբ է Ադրբեջանի վերաբերյալ: Հոս կա Ղարաբաղի խնդիրը: Եւ եթե ձեւով մը հնարավոր դառնա Ղարաբաղի ժողովուրդի համար քիչ թե շատ տանելի քաղաքական ու տնտեսական կայուն վիճակ ստեղծել՝ Ղարաբաղի հարցը ձեւով մը պետք է սառեցնել այնքան ժամանակ, մինչեւ որ Հայաստանի կառավարությունը կարենա իր սահմանները պաշտպանել: Իմ մտահոգություններես ամենեն մեծը Ղարաբաղեն անդին՝ Հայաստանի հարավն է: Մեզի համար շատ կարեւոր է Պարսկաստանի հետ սահման ունենալը, քանի որ վստահորեն Պարսկաստանի մեջ կան տարրեր, որոնք հակառակ են Ադրբեջանին, եւ պետք է ըսել, որ այդ տարրը մեծամասնություն է: Հակառակ անոր, որ իրենք շիա են իբրեւ իսլամ եւ կրոնական իմաստով կապված են ազերիներուն, պետք է դարձյալ նկատի առնել, որ անոնք պարսիկ են, ասոնք՝ թուրք: Ուրեմն հակաիսլամությունը մեր գործին չի գար ընդհանրապես: Նմանապես պետք չէ ենթադրել, թե Թուրքիո մեջ ինքնին ամբողջ ղեկավար տարրը պանթուրքիզմի հետեւորդն է: Ամենեւին անանկ չէ: Ընդհակառակը՝ քեմալիստ են ավելի: Եւ պանթուրքիզմի ամբողջ խնդիրը այդ մարդոց համար գլխու ցավ է: Անոնք ներքին տնտեսական հարցեր ունին, որ իրենց համար շատ ավելի կարեւոր են: Ահա այս ամենը պետք է նկատի առնվի մանրամասնորեն եւ մանավանդ՝ առանց խառնելու պանթուրքիզմը պանիսլամիզմի հետ, ինչպես որ կընեն որոշ գործիչներ: Այս առումով Ադրբեջանեն զատ պատճառ չկա, որ Հայաստանը նաեւ խորհրդային մյուս իսլամական հանրապետություններու հետ որեւէ հակասություն ունենա, մանավանդ որ անոնց միջեւ կան որոշակի տարբերություններ ու տարակարծություններ եւ լավ քաղաքականություն մը կրնա օգտագործել զանոնք:

Ինչ կվերաբերի Թուրքիո հետ հարաբերություններ հաստատելուն, ապա պետք է ըսեմ հետեւյալը. Թուրքիան շատ լավ գիտե, որ մենք ազգային դատ ունինք, բայց այդ դատի լուծումը պետք է հետաձգվի: Պետք չէ մոռնալ, որ քաղաքականությունը պատեհապաշտություն է: Թուրքերը միշտ պատեհապաշտ եղած են, քանի որ անոնք իբրեւ օսման կայսրության հետնորդներ՝ քաղաքական գետնի վրա հսկայական փորձառություն ունին, իսկ քաղաքական կյանքի առաջին տվյալը պատեհապաշտությունն է՝ ուզենք, թե չուզենք:

– Ուրեմն, նման մոտեցման դեպքում ինչպե՞ս եք պատկերացնում Հայ դատի հետագա ընթացքն ու զարգացումը եւ աշխարհի մեծ տերությունների վերաբերմունքը այդ հարցին: Մինչեւ այժմ ունեցած վերապահումներով հանդերձ կարո՞ղ է, այնուամենայնիվ, գալ մի ժամանակ, երբ ԱՄՆ-ի կառավարությունը, ասենք, թեկուզ պատեհապաշտությունից ելնելով նվազեցնի իր հետաքրքրությունը Թուրքիայի նկատմամբ եւ ընդունի հայկական հայտնի բանաձեւը:

– Ամերիկյան եւ ընդհանրապես մեծ տերություններու վերապահությունը հայկական հարցերու կապակցությամբ պիտի շարունակվի: Մենք հույս ունեինք, որ ԱՄՆ-ի կառավարության հետաքրքրությունը նվազած էր Թուրքիո նկատմամբ: Նկատի առնելով ԱՄՆ-ի ֆինանսական եւ տնտեսական տկար վիճակը, արդեն իսկ կոնգրեսի մեջ որոշ ծերակուտականներ, ինչպես Ռաբըր Դոուլը եւ ուրիշներ, կպնդեին, որ Թուրքիո, Իսրայելի եւ այլ տերություններուն տրվող դրամական օժանդակությունը պիտի կրճատվեր: Սակայն Քուվեյթի հարցը այս գործընթացն անմիջապես կեցցուց եւ, ընդհակառակը, երբ մասնավորաբար Թուրքիա քարյուղի խողովակները կտրեց եւ իր օդային խարիսխը ամերիկյան օդանավերու տրամադրության տակ դրավ, արդեն ատոր համար Թուրքիո վարկը մեկեն բարձրացավ: Միեւնույն ձեւով Եգիպտոսի եւ Իսրայելի վարկերը բարձրացան: Ուրեմն, հակառակ անոր, որ քաղաքական ու տնտեսական տվյալները հող նախապատրաստած էին, որպեսզի ամերիկյան կառավարության հետաքրքրությունն ու օժանդակությունը այդ երկրներու նկատմամբ նվազեր, այդ բոլորը մեկ կողմ դրվեցավ քանի մը օրվա ընթացքին: Այս է, դժբախտաբար, ամբողջ իրականությունը, եւ այդ իրականության հանդեպ պետք է մենք ապրենք: Երբ երկու շաբաթ առաջ առիթով մը սենատոր Ուիլսոնի հետ միասին կխոսեինք մեծ հայասեր ծերակուտական Դոուլի հետ, հետաքրքրական բան մը ըսավ ան. «Գիտեք, որ ես կարելիս ըրի, բայց հիմա պարագաները քիչ-շատ փոխված են Իրաքի հարուցած պատերազմին պատճառով: Ապագային ալ պիտի աշխատեմ կարելիս ընել, բայց շատ ալ լավատես չեմ, թե ներկա կացության պայմաններու տակ հնարավոր պիտի ըլլա հայկական բանաձեւի հաջողությունը»:

Պետք է ըսեմ, որ իբրեւ քաղաքագետ, իմ տեսությունս բավական տարբեր է այս հարցի նկատմամբ: Հայկական բանաձեւը մենք հետապնդած ենք, բայց այդ հետապնդումը զանազան կազմակերպություններու վրա շատ բացասական ազդեցություններ ալ ունեցավ: Ան ժամանակ առ ժամանակ կարծես ամեն ինչ մոռցնել կուտա, անգամ երկրաշարժի վերականգնման աշխատանքները: Հավատացեք, որ բանաձեւը ինքնին կարեւոր չէ: Նույնիսկ քաղաքական գետնի վրա կարեւոր չէ, բարոյական է պարզապես: Եւ այսօր հայերս պետք չունինք ամերիկյան նախագահի հետ վատ ըլլալու, քանի որ անոր կառավարությունը չընդունեց այդ բանաձեւը: Պարզ է, որ անոնք իրենց հաշիվներն ունին: Բայց մենք պիտի կրնանք օգտվիլ հենց այդ հաշիվներեն, որոնք չեն ձգեր անոր վավերացումը: Փաստորեն մենք կրնանք հասնիլ այն բանին, որ, ասենք, ԱՄՆ-ը բարձրացնե իր աջակցությունը Հայաստանին՝ 5 միլիոնեն հասցնելով 15 միլիոնի: Այսինքն, աս ալ քաղաքականության մեջ կնմանի ձիերու փոխանակումին: Այս առումով նորեն պիտի հիշեմ ծերակուտական Դոուլը, որը հիշյալ խոսակցության ընթացքին նշեց, թե անգամ ծերակուտական Բաբ Բոորդը, որը դրամական հանձնախմբի նախագահն է եւ ինչպես հայտնի է՝ թուրքամետ (ինքն էր, որ հատկապես հակառակ էր հայկական բանաձեւի վավերացումին), արդեն իսկ առաջարկ ըրած է բարձրացնելու Հայաստանին տրվող դրամական օժանդակությունը: Ուրեմն անգամ Բոորդը, որ հակառակ էր հայկական բանաձեւին, պատրաստ է ձեւով մը փոխհատուցել: Եւ մենք պետք է կրնանք օգտագործել բանաձեւի հարցը, այսինքն տեսակ մը շահարկենք ան հօգուտ Հայաստանի թե՛ քաղաքականորեն, եւ թե՛ տնտեսապես: Մենք Հայ դատը մոռնալու իրավունք չունինք, բայց հետապնդելով Հայ դատը՝ անկե անդին մտածենք այսօրվա Հայաստանը շենցնելու մասին: Ուրեմն ի նկատի առնելով աշխարհի այս իրավիճակը՝ բանաձեւի շուրջ տարած մեր ճիգերը պետք է նոր որակ ստանան: Ան պետք է գործածել իբրեւ քաղաքական վաճառականական միջոց մը, որով հնարավոր դառնա թե՛ Ամերիկայեն, թե՛ այլ խոշոր տերություններեն եւ թե՛ նույնիսկ Թուրքիայեն որոշ օգուտներ ստանալ:

– Անձնապես լիովին կիսելով Ձեր տեսակետները, այնուամենայնիվ պետք է ասեմ, որ հայ ժողովրդի թերեւս մեծամասնության համար դժվար է ընդունել այս գաղափարը: Եւ դա հասկանալի է, քանի որ երեւութական դավաճանության նման ինչ-որ բան կա դրանում:

– Կհասկնամ: Բայց հայ ժողովուրդը արդեն պե՛տք է որ պատրաստ ըլլա փոքրամասնութենեն ԱԶԳ դառնալուն: Ազգ դառնալու քաղաքականությունը կնշանակե ըլլալ քաղաքականապես հասուն ժողովուրդ, ազգ ըլլալ կնշանակե խոշոր զոհողություն, կնշանակե զոհողությանց բարձրագույնը հանձն առնել: Իբրեւ փոքրամասնություն մենք այս զոհողություններն ընելու պետք չունեինք: Եւ դյուրին չէ մեզի համար ազգ դառնալը: Ցավոք, մեր հոգեբանությունը, մեր մտածելակերպը դեռ փոքրամասնության հոգեբանություն է, բայց եթե ատիկա մինչեւ հիմա կարդարացվեր, քանի որ ինքնուրույն պետականություն չունեինք, ապա ասկե ետքը պետք է ձգտենք ազգ դառնալու եւ ազատագրվելու փոքրամասնության այդ հոգեբանութենեն ու մտածելակերպեն: Ինքնուրույնությունն ու անկախությունը իրենց նախադրյալներն ունին եւ նշածս հանգամանքները հենց առաջին նախադրյալներն են:

– Իսկ ինչպե՞ս եք պատկերացնում սփյուռքի մասնակցությունն ու ներհյուսումը ազգային, քաղաքական ու հասարակական այս ոչ հեշտ գործընթացին:

– Այսօր Հայաստանը կրնա ճիշտ մոտեցում ցուցաբերելու դեպքում մեծապես օգտվիլ սփյուռքի քաղաքական, տնտեսական ու մտային հնարավորություններեն: Եւ եթե Հայաստանի քաղաքական դրությունը որոշ չափով կայունանա, արգելք մը չիկա, որ սփյուռքի մեջ ճանչված շատ նշանավոր մասնագետներ ու գիտնականներ Հայաստան գան եւ հոն աշխատեն ու կարենան իրենց երկրին օգտակար ըլլալ: Օրինակի համար՝ որեւէ պատճառ չիկա, որ Աղբաբյանի պես մեկը եւ անոր պես հարյուրավորներ պատրաստ չըլլան Հայաստան գալու տարին անգամ մը, ասենք ամառվան ընթացքին եւ դասախոսություններ տան: Նման օրինակ կուտան հրեաները: Ես մոտեն կուսումնասիրեմ Իսրայելը եւ կտեսնեմ, թե ինչ հսկա կապեր ունի ան արտասահմանի մեջ ապրող իր հայրենակիցներուն հետ: Իմ հրեա ծանոթներեն քանի-քանիսը կերթան եւ իրենց արձակուրդին Իսրայելի մեջ կաշխատեն: Այսինքն՝ տարին ամիս մը, կամ քանի մը ամիս անոնք կաշխատեն իրենց հայրենիքի համար: Կրնա՞ք երեւակայել, թե ի՜նչ հսկա ներդրում մըն է ատիկա Իսրայելի համար: Դրամական ներդրումեն շա՛տ ավելի կարեւոր: Եւ ոչ միայն հրեաները իրենք կընեն ատիկա, այլ իրենց բարեկամները կհետաքրքրեն: Օրինակ, ամեն տարի անոնք զիս կհրավիրեն, որպեսզի երթամ ու դասախոսություններ կարդամ հոն:

– Ուրեմն կարելի է հուսալ, որ Դուք պատրաստ եք նաեւ Հայաստան գալ եւ Ձեր քաղաքական գիտելիքներով ու փորձառությամբ օգտակար լինել մեր երկրին:

– Եթե հետաքրքրվող ըլլա՝ մեծ սիրով: Ընդհանրապես Հայաստանն այսօր պիտի ձգտի օգտվիլ աշխարհի տարբեր երկիրներու մեջ ապրող սփյուռքահայ այն մասնագետներեն, որոնք ծանոթ են տվյալ երկրի քաղաքական ու տնտեսական անցուդարձին, անոնց ունեցած բարեկամական հարաբերություններեն այդ երկիրներու կառավարական շրջանակներու մեջ: Պետք է օգտագործենք բան մը, որ դարերու ընթացքին օգտագործած ենք՝ մեր բարեկամությունը այլազգիներու հետ: Ունինք ուրիշ այլ քաղաքագետներ ու պատմաբաններ, որոնք կրնան նույնպես օգտակար ըլլալ իրենց գիտելիքներով եւ իրենց ունեցած կապերով: Ամեն պարագայի՝ ես պատրաստ եմ:

– Պարոն Դեքմեջյան, Դուք գտնվում եք ամերիկյան կառավարության այն օղակներում, որոնցում փաստորեն մշակվում է երկրի արտաքին քաղաքականությունը: Ինչպիսի՞ վերաբերմունք ունի ամերիկյան կառավարությունն առհասարակ Խորհրդային Միությունում եւ մասնավորապես Հայաստանում կատարվող իրադարձությունների հանդեպ:

– Այսօր ամերիկյան կառավարության բուն հետաքրքրությունները կապված են Խորհրդային Միության մեջ առկա հյուլեական զենքերու հետ: Եւ ամերիկյան կառավարութենեն ներս ամենեն մեծ մտահոգությունը հետեւյալն է, որ եթե հանկարծ Խորհրդային Միությունը կազմալուծվի, այդ ամբողջ հյուլեական զենքը որու՞ ձեռքը պիտի իյնա: Այս է հիմնական պատճառը, որ Սպիտակ տունը ավելի կեդրոնացած է Գորբաչովի եւ անոր ռեժիմը փրկելու մտահոգության, քան խորհրդային կազմեն ազատագրվող հանրապետություններուն սատար կանգնելու վրա: Եւ անգամ Մերձբալթյան հանրապետություններու պարագային այդ մտահոգությունը առաջնային է: Անշուշտ, ան կուզե, որ խորհրդային հանրապետություններն ազատ ըլլան, բայց կնախընտրե, որ այդ ազատությունը նվաճվի աստիճանաբար, առանց խոշոր բախումներու: Ասկե անդին, պետք է նկատի առնել, որ ԱՄՆ-ը ինքը այսօր շատ լուրջ տնտեսական հարցեր ունի եւ պատրաստ չէ շատ զգալի նյութական օգնություն ցուցաբերել Խորհրդային Միությանը կամ առանձին հանրապետություններուն: Ես վստահաբար կրնամ ըսել, որ եթե Հայաստանի անկախացման գործընթացը տեղի ունենար ասենք 15-20 տարի առաջ, ԱՄՆ-ը թե՛ գաղափարական գետնի վրա եւ թե՛ նյութականորեն շատ ավելի օգտակար պիտի ըլլար Հայաստանին:

– Պարոն Դեքմեջյան, մեծապես շնորհակալ լինելով այս չափազանց հետաքրքիր եւ ուսանելի հարցազրույցի համար, ուզում եմ Ձեզ վերջին հարցս ուղղել, ի՞նչ կուզեիք մաղթել Հայաստանի ժողովրդին այս դժվար օրերին:

– Անկեղծորեն կուզեմ իրենց ըսել հետեւյալը. օրվա 24 ժամերու մեջ գոնե մեկ, մեկ ու կես ժամ կմտածեմ իրենց մասին: Կմտածեմ ու կմաղթեմ, որ հաջողությունը, խաղաղությունը եւ բարօրությունը որքան հնարավոր է արագ տիրեն մեր երկրին: Բայց Հայաստանի ժողովուրդը պետք է հաստատապես գիտնա, որ Հայաստանի ապագան նախ եւ առաջ կախում ունի իր տնտեսական վիճակեն: Եթե երկիր մը տնտեսական հզորություն չունի, անկարեւոր է որեւէ տերության համար: Ուրեմն մեր ժողովուրդը նախ եւ առաջ պիտի ձեռք ձգե աշխատելու սովորությունը, ութ ժամ տքնաջան ու նվիրումով աշխատելու սովորությունը, որը շահ պիտի բերե թե՛ իրեն եւ թե՛ երկրին:

Երկրորդ, պիտի մաղթեմ, որ մեր ժողովուրդն իսկապես սիրե ինքզինք: Եթե մենք իբրեւ ժողովուրդ դադրինք սիրելե մեզի, չենք կրնար հաջողիլ մեր գործին մեջ: Ես շատ կվախնամ, որ այս դժբախտությունները, որոնց դեմ հանդիման գտած է Հայաստանն ինքզինքը, եթե շարունակվեն պիտի հուսահատեցնեն մեր ժողովուրդը եւ պիտի մենք սկսինք ատել զիրար: Ասիկա սարսափելի է: Գիտեմ, որ մեկ օրեն մյուսը այդ բաները չպիտի կրնանք ընել, եթե ընենք, հրաշք կըլլա: Բայց շատ ալ չպիտի հապաղինք, եւ եթե քաղաքական հասունությունը մեր վրա չգա արագորեն, ազգ ըլլալե պիտի դադրինք բոլորովին: Այս իմաստով կուզեմ Հայաստանի իմ քույրերուն ու եղբայրներուն ըսել նաեւ, որ շատ կարեւոր է ազգային կարգապահությունը, բան մը, որ հիմա շատ կպակսե մեզի: Երբ ժողովրդավարական ձեւով ընտրված կառավարություն կա, ուրեմն մեր ապագան եւ մեր ազգային շահերը կպարտավորեցնեն ընդունիլ զայն՝ որպես օրինավոր կառավարություն եւ հպատակիլ անոր, մասնավորապես ա՛յս օրերուն, երբ արտաքին ու ներքին տագնապ կա: Եթե հայ ժողովուրդը այս ձեւով չպիտի մոտենա հարցին, ուրեմն ինք պատրաստ չէր այդ ժողովրդավարության եւ արժանի չէ անոր:

Այն, ինչ մեծ դժվարություններու ու զոհողություններու գնով ձեռք ձգած է Հայաստանը այս վերջին շրջանին, շատ կարեւոր է, եւ ժողովուրդն ու ղեկավարությունը պիտի գիտնան անոր արժեքը: Հետեւաբար, կմաղթեմ եւ կոչ կուղղեմ՝ պահպանեք ձեռք բերվածը, դողացեք անոր վրա:

You may also like...